Er zit een barst in België

Het koninkrijk België ontstond in 1830 na een operetteachtige schermutseling. Zal het verwasemen door de grens die het land verdeelt, de taalgrens?...

Paul Depondt

Het grafschrift voor België ligt klaar. De Vlaamse biedermeiers van deWarande Groep - bankiers, bedrijfsleiders en politieke commentatoren -vragen niets minder dan 'de opsplitsing van België'. In het Manifest vooreen zelfstandig Vlaanderen - dat vorige week verscheen - houdt de denkgroepIn de Warande een pleidooi voor een onafhankelijk Vlaanderen dat, zeggende initiatiefnemers, 'dan maar moet kiezen of het een koning wil of datVlaanderen een republiek wordt'. Er zit een barst in België.

Een geleidelijke verzelfstandiging van Vlaanderen en Wallonië, destaatshervorming zoals die al jaren aansleept en onder politici wordtbedisseld, wijst de Warande-club af; de toestand wordt alleen maar erger,sociaal, economisch en politiek, het opheffen van het koninkrijk Belgiëis de enige oplossing. L'union fait la farce, eendracht maakt niet langermacht. De scenario's voor een afscheiding liggen al klaar, niet alleen inVlaanderen, maar ook in Wallonië.

Uitgerekend aan het slot van de nationale vieringen van deonafhankelijkheid en van de opstand van 1830 in en om het Park van Brussel,ligt een nieuw plan voor een Belgische boedelscheiding op tafel. Het landwerd 175 jaar geleden uitgevonden na een 'biedermeier-slapstickoorlogje'.Onverwachts werd een staat geboren, na het Brusselse oproer dat begonnenwas met een woelige vertoning van De stomme van Portici in de BrusselseMunt - een nieuw land, een probleemland 'dat zwabbert', een oefenterreinvoor politici.

De journalist Guido Fonteyn omschreef het grondgebied van België eensmet een wonderbaarlijke 'metafoor van de valschermspringer': de helm vande valschermspringer verdwijnt bij zijn sprong in het blauw van deNoordzee, hoofd, nek en rug vormen Vlaanderen en zijn ransel de Kempen.Buik, onderlichaam en benen zijn voor de Walen en in zijn ondersteparachute is nog plaats voor de Duitstaligen. Vermoedelijk is Brussel dande navel van de valschermspringer.

Het is weliswaar een merkwaardige vergelijking, maar ze zegt iets overde grillige structuur van het land. Dwars door zijn lijf loopt detaalgrens, een barst, 'een denkbeeldige lijn in het landschap die Belgiëin twee stukken verdeelt', schrijft Riemer Reinsma in zijn pas verschenenWandelen langs de taalgrens (Contact, 19,90), de grens tussen tweegemeenschappen, twee werelden van verschil.

In 1958 - het jaar van de Brusselse Wereldtentoonstelling - liftteReinsma naar België. Vlaanderen vond hij er toen armoedig uitzien en hijontdekte dat het Nederlands er een vernederde positie had. 'Het was ookmíjn taal die hier werd geminacht en beledigd. Mijn taal was hier nietmeer dan een ondertaal.'

Later begreep hij dat het Frans in België bij uitstek de taal was vande bourgeoisie, 'de taal van kak, burgerlijke chic en patjepeeërs'. Paslater is Riemer Reinsma, taalkundige, beter gaan begrijpen 'hoe de vork inde steel zat'. Hij ging wandelen langs de taalgrens, van het gehucht Clefde Hollande tussen Dranouter en Ploegsteert naar de Voerstreek,grenspaal 14.

Hij ontdekte een ander land, 'Vlaanderen is nu rijk en heeft eenmoderne industrie, Wallonië is economisch vrijwel een kerkhof'. Vlaanderenstaat steeds meer met de rug naar Wallonië. Er worden scherpe grenzengetrokken. België heeft er vier: de noordgrens die teruggaat op de Vredevan Münster (1648), de zuidgrens die haar huidige vorm dankt aan debepalingen van de Vrede van Utrecht (1713) en de oostgrens die isvastgelegd in het Verdrag van de XXIV Artikelen (1831); de vierde grens,die tussen het Nederlands en het Frans, de taalgrens, 'is door de overheidnauwkeurig vastgelegd, en er zit dus geen millimeter beweging meer in'.

Men spreekt niet alleen twee talen, merkte de NederlandseBelgië-watcher Derk-Jan Eppink op, het is ook een cultuurgrens geworden.'Men leeft steeds meer in twee werelden. De kennis van Walen over Vlamingenen omgekeerd is zeer gering. Men begint elkaar langzamerhand te zien alsbinnenlands buitenland.'

Al 35 jaar sleutelen Vlaamse, Waalse en Brusselse politici aan destaatshervorming, die 'nog altijd niet beëindigd is', zegt gewezentopbankier Remi Vermeiren in het weekblad Knack, 'verre van zelfs, en voorelke stap vooruit moet Vlaanderen een hoge prijs betalen'. Vermeiren leidtde denkgroep In de Warande en heeft het manifest voor een zelfstandigVlaanderen grotendeels zelf geschreven. De opeenvolgende communautairerondes hebben volgens hem 'geleid tot een volstrekt chaotischebevoegdheidsverdeling en een inefficiënt staatsapparaat'. Sentimenteleargumenten houden België nog bijeen. 'De meerderheid van de Vlamingen isniet voor onafhankelijkheid gewonnen, maar dat heeft ongetwijfeld met angstvoor het onbekende te maken.' Maar als het toch die kant opgaat, 'laten wehet dan maar meteen doorvoeren', het is goed voor Vlaanderen, én voorWallonië.

Ondanks die Belgische sentimenten leidt het land al langer aan het'splitsingssyndroom'. Belgofoob Charles Baudelaire beschreef in 1864 in deaantekeningen voor Pauvre Belgique, zijn venijnige smaadschrift tegen deBelgen, 'hun voorliefde voor genootschappen, deelgenootschappen enkwartgenootschappen'. In België wordt alles opgesplitst, de boedel wordtverdeeld, het land wordt al sinds zijn ontstaan in 1830 'in stukken gehakt,verdeeld, overweldigd, overwonnen, geslagen en bestolen'.

Misschien heerst er, zegt Reinsma, globaal gezien, rust aan detaalgrens, maar 'in hoeverre die rust een gevolg is van de administratieveopdeling van België in twee deelstaten, dan wel van het taalverschil encultuurverschil tussen de twee taalgroepen - daar is de wetenschap nog nietuit'.

Het land heeft zeven parlementen en 47 ministers enstaatssecretarissen. Dat werkt verlammend. 'Het Belgisch model is eenconflictmodel', verduidelijkt Vermeiren zijn plannen voor algehele Vlaamsezelfstandigheid in de krant De Standaard, 'terwijl succesvolle economieëngebaseerd zijn op een consensus.'

Vermeiren vindt de staatshervormingen ontoereikend, onvolmaakt; het iseen complexe staatsstructuur met chaotische bevoegdheidsverdelingen, 'zijnzes regeringen maken dat Vlaanderen de economische uitdagingen die deglobalisering met zich mee brengt niet gepast kan beantwoorden'. Deveeleisende solidariteit met het armlastige Wallonië, de 'transfers'vanuit Vlaanderen (tien miljard euro per jaar, volgens Vermeiren), zijnniet houdbaar. Ze zijn ook niet stimulerend voor het Waalseondernemerschap, 'het leidt niet tot economische expansie'.

Ach België, 'het is het land waar je doorheen komt als je naarFrankrijk gaat', zei Henk Hofland ooit; 'onze dikke grens met Frankrijk',volgens Piet Grijs. Alsof het land geen bestaansreden heeft. Vlaamseseparatisten willen een onafhankelijke staat en Waalse rattachisten willenaansluiting van Wallonië bij Frankrijk. 'Geen dorp in België of het weetwelke taal het spreekt - of hoort te spreken', zegt Reinsma. Het koninkrijkBelgië is verdeeld of lijkt verdeeld. 'België barst.' 'Waalse ratten,rolt uw matten.' 'Spoel België door!'

Als je sommige kranten mag geloven, zoals Het Laatste Nieuws, rakensteeds meer Belgen ervan overtuigd dat een boedelscheiding de enigemogelijkheid is voor een economisch sterk Vlaanderen en een economischeheropleving van Wallonië. Wordt de taalgrens dan een staatsgrens? Hoe losje het probleem-Brussel op? Brussel is een van de merkwaardigstehoofdsteden ter wereld, hoofdstad van Vlaanderen, van België én van deEuropese Unie. In de ogen van het Warande-gezelschap wordt het een soortWashington DC met een eigen statuut, een Brusselse Raad, een verkozenburgemeester en een Hoge Raad met Vlaamse, Waalse en Europesevertegenwoordigers.

'Wie van noord naar zuid door België rijdt', stelt Reinsma vast,'merkt van de taalgrens niet zo heel veel.' Opeens is alles in het Frans,of in het Nederlands. Nochtans is het de belangrijkste grens in de ogen vanVlaamse en Waalse politici en economen; 'de taalgrens is ook eenwelvaartsgrens'. Vroeger voerden opgezweepte flaminganten en franskiljons'oorlogjes' aan beide zijden van die grens.

Doden zijn daarbij weliswaar niet gevallen, het bleef bij duwen entrekken, kleine en grote schermutselingen, maar in 1980 pakte eenWaalsgezinde forellenkweker toch zijn geweer en schoot met scherp opVlaamse demonstranten. Bijna elke zondag maakten leden van het Taal AktieKomitee in die tijd een wandeling in Voeren. Waarschijnlijk heeft nergensin België de taalstrijd heviger gewoed dan in de zes dorpjes in hetliefelijke Voerense heuvelland.

Hoe anders klinkt het nu in het manifest voor een zelfstandigVlaanderen. Weinig romantiek, geen Vlaamse heldhaftigheid. De Vlamingen -weten Waalse politici - 'bepalen de marsrichting', en het land valt vroegof laat uiteen, zoals Tsjechië en Slowakije. Dan wordt de taalgrens eenlandsgrens.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden