Interview

'Er zijn ook nog mensen die hun inkomen uit arbeid halen'

Hij geeft geen stemadvies. 'Maar stem sociaal.' Aan de vooravond van de Provinciale Statenverkiezingen kondigt FNV-vakbondsvoorzitter Ton Heerts het verzet aan. 'Er is iets fundamenteel oneerlijks aan het ontstaan.'

Ton Heerts. Beeld Freek van den Bergh

'Je hebt patsers en je hebt sukkels', luidt het sarcastische motto bij het fotoboek dat vandaag onder de paraplu van de FNV wordt gepresenteerd. Armer & rijker, heet het. Roel Visser is de fotograaf, hoogleraar Ewald Engelen schreef een boos voorwoord. Samengevat: het inkomen is gedaald, de baanzekerheid verminderd, onderwijs wordt slechter en duurder, de democratie is uitgehold en de belasting gaat omhoog. En ondertussen worden de rijken rijker en de enige die er wat aan kan doen is de vakbeweging. 'Genoeg gepolderd! Het is tijd voor de barricades!', schrijft Ewald Engelen. Ton Heerts (48) zat voor de PvdA in de Tweede Kamer. Sinds de zomer van 2012 is hij voorzitter van de FNV. Heerts neemt de handschoen op.

Beelden uit Armer & rijker, een fotoboek van fotograaf Roel Visser dat FNV-leider Heerts vandaag presenteert. Op deze foto: werklozen in een kroeg in de Schilderswijk in Den Haag. Beeld Roel Visser

Hoe ligt het land erbij, Ton Heerts?

'Ik zie mensen met twee boten en zeven vrouwen die nog niet tevreden zijn. En ik zie mensen die echt wel willen, maar het gewoon niet redden. Ik was onlangs op de werkgeversconferentie, met als thema 'Hoe staat Nederland ervoor in 2033?'. Aan de top zijn ze druk met innoveren. Ze zijn technisch heel onderlegd, de Bentleys en de BMW's komen voorbij scheuren. Je zou bijna vergeten dat er ook nog mensen zijn die hun inkomen uit arbeid halen, of mensen die niet mee kunnen komen of geen werk hebben.

'Werkgevers en sommige politieke partijen propageren dat je als individu beter af bent dan in een collectief. Dat raakt aan de wortels van de vakbeweging, die gebaseerd is op solidariteit en collectiviteit. Het is respectloos. Natuurlijk passen wij ons aan de veranderingen in de samenleving aan. Maar nu is het ont-cao'en, ont-collectiviseren, ont-solidariseren. Leve het individu. Bij de werkgevers zeggen ze dat de cao op een A4'tje kan, het pensioen zoekt iedereen maar zelf uit, en leve de zzp'er die dankzij belastinggeld goedkope arbeid levert. Dan is er iets fundamenteel oneerlijks aan het ontstaan.'

Bezoekers van het jaarlijkse Fête du Beaujolais op kasteel Wittenburg in Wassenaar Beeld Roel Visser

Ewald Engelen heeft het over kannibalenkapitalisme. Vindt u dat ook?

'Ik heb het over sprinkhanenkapitalisme. Vanuit Amerika, vanuit de Angelsaksische wereld komt het idee dat je als individu beter af bent. Wij zeggen nu: als je honderd jaar terug wilt, dan moeten wij als vakbeweging misschien ook wel honderd jaar terug. Wij gaan nu verzet organiseren. Mobiliseren, activeren, collectiviseren. Kijk naar de bezetting van het stadhuis van Oss door thuiszorgwerkers. Wij steunen ook de eisen van de Maagdenhuisbezetters. Dat is dan het antwoord. Het is niet voor niets dat onze leden 1 mei weer willen terugpakken als dag van de arbeid. Waar kwam dat ook alweer vandaan? Uit Amerika, waar ze streden voor de achturige werkdag. Dat moet weer een mobilisatiedag worden. Met een duidelijke boodschap: tegen het doorgeschoten neoliberale denken.

'Dat wordt mooi verpakt hoor, ook door partijen als VVD en D66. Dan gaat het over mensen in hun kracht zetten en zo. Blablabla. Het is beter dat je voor jezelf opkomt en wij brengen je in positie, zeggen die. De harde werkelijkheid is dat het afspreken van een sociaal plan bij reorganisaties voor de FNV bijna een kernactiviteit is geworden. Dat vergt bijna meer tijd en aandacht dan het cao-overleg, onze echte hoofdtaak.

'In het sociaal akkoord hebben we afgesproken dat we hen na ontslag ook mogen bijstaan met scholing en het zoeken naar nieuw werk. Nu mag dat nog niet. Dat moet het kabinet nu regelen. Want ontslagen werknemers hebben hulp nodig, veel mensen hebben straks te weinig rechten opgebouwd voor een WW-uitkering. Die gaan dan naar de gemeente waar ze een bijstandsuitkering kunnen krijgen, met andere woorden: we schuiven de mensen door naar de overheid. Maar als je bijstand wilt, wordt je hele inkomen bekeken. Of je spaargeld hebt, of je een werkende partner hebt. Pas als je helemaal niets hebt, helpt de gemeente. Wie een werkende partner heeft of wat spaargeld, wordt aan zijn lot overgelaten en wordt dan in arremoede zzp'er.'

Bij de V&D wilden ze een loonsverlaging doorvoeren. Waarom werd er zo gelaten op gereageerd?

Gelaten? Ik was kort geleden in Arnhem, met een spandoek, daar heb ik mensen toegesproken uit veertien V&D-vestigingen in het land. Normaal zie je die groep niet. Ik sprak daar een man met een vrouw die werkt bij Miss Etam, behoorlijk rechts georiënteerd. Ja, zegt hij, mijn vrouw maakt zich nu ook wat zorgen. Een cao hoort werknemers te beschermen. Vandaar dat wij over de greep in de portemonnee van V&D een rechtszaak hebben aangespannen én gewonnen.

'Bij MKB Nederland klagen ze ook over de kosten van werknemersrechten. Maar ze kunnen beter met ons meedoen om de mensen aan het werk te houden, want kijk naar V&D: het grootbedrijf wordt meer en meer vanuit Amerikaanse boardrooms bestuurd. Die houden echt geen rekening met wat zij zien als een kostenpost op de Nederlandse markt.

'Dat is wat er op ons afkomt. Ik hoop dat de mensen denken: misschien raakt het mij vandaag niet, maar morgen wel. Wij hebben net een geschil gehad met bestuursvoorzitter Wiebe Draijer van de Rabobank. Die komt van de SER en kent de polder toch redelijk goed. Bij de Rabobank werd een hele beveiligingstak ge-outsourced en kon het zittend personeel feitelijk naar huis. Dan is het: daar weet ik niks van. Het grote duiken is begonnen en het grote afschuiven is begonnen. Want, zeggen ze dan, dit is ook niet wat ik gewild heb. Verder is het zweep erover en muil houden.'

Zijn jullie er niet zelf bij geweest als vakbeweging, de afgelopen jaren?

'Het verhaal is dat de vakbeweging de afgelopen vijftien jaar zou hebben stilgestaan. Dat er met ons geen zaken gedaan konden worden, dat het vijftien jaar kommer en kwel is geweest. Dat is echt borrelpraat. De hele sociale zekerheid is fundamenteel herijkt, zowel qua arbeidsongeschiktheid als werkloosheid. Allemaal met onze medewerking. Wij willen mensen sneller weer aan het werk hebben. Misschien zijn we juist te braaf geweest. Er is zo hard ingegrepen dat het nu echt weer gaat om verbinden.'

Zegt u het maar, wat moeten we doen op 18 maart?

'Stem sociaal op 18 maart, dat zeg ik. Wij hebben de dure plicht het land te waarschuwen tegen borrelpraat, prietpraat en de verdere afbraak van het sociale stelsel. Ik wil dat de mensen er doorheen kijken, vooral dat gedoe over eigen kracht en zelfredzaamheid. Jij kunt dit, zeggen ze, maar ik wil als werkgever wel dat je morgen klaarstaat en dan voor het minimumloon. En dan heb je al die wethouders die nu hardwerkende mensen in de thuiszorg in een alfaconstructie drukken, het is schandalig. De thuiszorgwerker heeft dan geen werknemersrechten: geen sociale zekerheid, geen pensioen. Ze snappen er geen moer van wat ze aanrichten. Wat flexwerk met je doet: een man van 52 sprak me vorige week aan. Die moet van dinsdagmiddag tot zaterdagnacht drie uur beschikbaar zijn op de postmarkt. Hij kan elk uur gebeld worden en wordt ook nog eens per uur betaald. Die man kan dus niets meer plannen in zijn leven. Dat doet flex met je.

'Er zijn heel veel goeie zzp'ers, geen kwaad woord daarover. Maar een heleboel zzp'ers zijn in een stelsel gedwongen waar ze tevoren geen weet van hadden. Ze krijgen geen uitkering, vinden geen baan en worden noodgedwongen zelfstandige, maar ze lopen mee op de belastingcenten van Wiebes. Dat lijkt mooi, zo'n negatief inkomen in de eerste drie jaar en daarna vrijstelling van een hele hoop belastingen. Maar het is gewoon belastinggeld van anderen en het zou weleens goedkoop duurkoop kunnen worden. Als ze arbeidsongeschikt worden en geen verzekering hebben omdat die zo duur is, moeten ze hun eigen huis opeten. Pensioen bouwen ze ook niet op. Ze dreigen de verliezende generatie van de toekomst te worden.'

Kloof neemt niet duidelijk toe, allerarmsten wel armer geworden

De tweedeling in de Nederlandse samenleving is in cijfers (nog) niet overal duidelijk zichtbaar. De inkomensverschillen in Nederland zijn van oudsher redelijk stabiel en zijn in internationaal perspectief ook laag. De kloof tussen Jan Modaal en een doorsneedirecteur of -manager neemt niet duidelijk toe. Er is alleen zichtbaar dat de armste 10 procent in Nederland de afgelopen twee decennia gestaag armer is geworden en dat aan de allerhoogste top in het bedrijfsleven de salarissen juist sneller stijgen. De vermogensverschillen in Nederland nemen de laatste vijf jaar wel gestaag toe, al is er wel veel discussie of de vermogenskloof schadelijk is. Als bijvoorbeeld de pensioenen worden meegerekend is de vermogenskloof kleiner, maar niettemin wel groeiende. De tweedeling is het duidelijkst waarneembaar op de arbeidsmarkt. Het aantal werknemers met een baan op middelbaar beroepsniveau bankmedewerkers, administratief personeel is sinds de kredietcrisis in 2008 aan het afnemen, terwijl de banen voor hoogopgeleid en laaggeschoold personeel juist toenemen. De werknemers van laaggeschoold werk zoals schoonmaak, catering, en thuishulp hebben vaker dan voorheen tijdelijke contracten en ontvangen een ongewisse beloning.

Het is bijna twee jaar na het sociaal akkoord. Toen had iedereen elkaar nodig. Nu lijkt het tij verlopen aangezien we straks vermoedelijk een rechtsere Eerste Kamer krijgen...

'Ik was pas aangetreden als FNV-voorzitter, toen dit kabinet begon met een totale valse start van rücksichtslos, veel te grof bezuinigen. We hebben toen met de werkgevers gesproken, die wilden ook wel iets. Het idee was dat de arbeidsverhoudingen zich zouden normaliseren. Mensen moeten weer trots zijn op hun baas en met respect worden behandeld. We zeiden tegen het kabinet: een deel van de sociale zekerheid pakken we weer op. Daar volgde het sociaal akkoord uit. Ik merk nu dat de werkgevers dat wel met de mond beleden, maar de praktijk is bikkelharde business. Eind februari stonden we nog bij de werkgevers op de stoep. We hadden symbolisch bouwstenen meegenomen, maar ik heb wel tegen werkgeversvoorzitter Hans de Boer gezegd: 'De volgende keer zijn het echte stenen, klinkers.'

'Ik geef geen stemadvies, maar vraag de mensen: hou hier rekening mee. Dit kabinet heeft de bijl aan de wortel van een aantal dingen gezet. Rechts wil daar doelbewust mee doorgaan - neem VVD, D66. Het CDA is wat onduidelijk. Maar er is ook onwetendheid ter linkerzijde. Ook daar zijn mensen die geen donder snappen van het sociaal stelsel. Dat geldt ook voor de PvdA hoor. Ze weten niet hoe die regelingen tot stand zijn gekomen, wat de idee er achter is. Sommigen weten niet van het bestaan van werknemersverzekeringen, volksverzekeringen en voorzieningen. Laat staan het verschil. Een verzekering geeft een recht, bij een voorziening moet je maar afwachten of je wat krijgt van de gemeente omdat gemeenten voorzieningen bieden. Ik noem het de aalmoes van de wethouder. Verzekeringen worden nu veel te gemakkelijk voorzieningen.'

Volgens minister Asscher schiet de vakbeweging zichzelf in de voet, omdat u alleen op de ouderwetse werknemer bent gericht.

'Nu krijgen we weer te horen dat we conservatief zijn. Maar juist in het sociaal akkoord hebben wij geijverd voor een eerlijker ontslagstelsel. Daar hebben we niet gekozen voor het zittende bestand. Er was ook veel verzet tegen. Ik heb een vergoeding voor flexwerkers afgesproken en daar ben ik echt trots op. Dat we nu als looneis 900 euro stellen, is helemaal niet gek. Niet iedereen een paar procent loonsverhoging, maar iedereen hetzelfde bedrag. Centen in plaats van procenten, dat verkleint de salariskloof. Dat is goed voor de laagbetaalden die het zwaar hebben. Wij zitten echt niet aan de bovenkant met onze looneis. Als je naar de Duitsers kijkt of anderen, dan zetten we gematigd in. Maar we willen wel dat de koopkracht echt een beetje verbetert. Er zijn heel veel bedrijven die heel veel winst maken. De werknemers mogen daarvan ook wel iets meekrijgen. Dat staat in onze statuten. Wij zijn niet opgericht om salarisverlaging door te voeren.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden