Er zijn geen wereldburgers

Het is globalisering wat de klok slaat. Maar we hebben nog steeds genen uit de oertijd. We snakken nog steeds naar veiligheid, zekerheid, solidariteit en betrokkenheid

Voor gevoelens als liefde, mededogen, solidariteit, vertrouwen, angst, veiligheid en betrokkenheid is de wereld te groot. U kunt wel verliefd worden op iemand uit Australië, maar u zult niet rusten voor u er naast ligt. Gevoelens vereisen nabijheid. Al zijn de landelijke criminaliteitscijfers nog zo gedaald, als in de buurt iemand zomaar in elkaar is geslagen, hebben veel mensen de neiging dat ook te doen met een politicus die ze wijs wil maken dat het een stuk veiliger is geworden.

Streep voor
Solidariteit voelt u in de eerste plaats met mensen die u kent. Dat gevoel neemt af naarmate mensen verder van u af komen te staan. Uw buren hebben een streep voor op uw dorpsgenoten, uw dorpsgenoten op uw landgenoten, uw landgenoten op de wereldburgers. Een actie voor slachtoffers van een natuurramp heeft pas succes als slachtoffers, het liefst kinderen, via de tv in uw huiskamer worden gebracht. Als u alleen maar hoort dat bijna een miljoen Tutsi’s zijn afgeslacht door Hutu’s is dat niet genoeg om uw chequeboek te trekken.

Met uw gevoel blijft u altijd in de buurt, met uw verstand raakt u verder van huis. Verder weg worden mensen ondergebracht in abstracties. Ze werken in ‘lagelonenlanden’ of ‘de valutahandel’, ‘emerging markets’ of ‘de Chinese economie’. Bij hoge uitzondering lezen we dat een bedrijf in China na de publiciteit over een zelfmoordgolf onder zijn werknemers de lonen heeft moeten verdubbelen.

Net goed
Net goed, denken we dan, en de gedachte komt niet eens bij ons op dat het wel eens in veel meer Chinese bedrijven zo barbaars kan toegaan en dat we eigenlijk de producten van die berdrijven niet zouden moeten willen importeren. Maar we zien het niet, dus bestaat het niet. En handel is handel. Berekening groeit met de afstand, terwijl het gevoel krimpt.

Eind jaren zestig vroeg ik eens aan de toen zeer succesvolle vastgoedmagnaat Maup Caransa: ‘Maup, hoe verklaar je zelf het succes?’ Hij wees naar zijn vrouw en zei: ‘Zij heeft erin geramd dat ik nooit iets mocht kopen dat ik niet vanaf de Westertoren kon zien’. Had Paarlberg ook maar zo’n vrouw gehad. Dat de Rabobank bij ons de kredietcrisis het best heeft doorstaan, heeft te maken met het imago van die bank. Een lokale boerenleenbank, dat is vertrouwd, daar lijkt je geld veilig. Een goede buur is beter dan een verre vriend.

Floreren
Gevoelens die floreren in onze directe omgeving zijn in onze genen geritst toen we nog waren aangewezen op de groep om te overleven. Toen onze voorouders rechtop gingen lopen gingen ze weliswaar verder kijken dan hun neus lang was, maar verder dan de horizon kwamen ze niet. Dat maakte het leven en de groep overzichtelijk, en dat bleef zo tot we de wereld gingen veroveren. Daar zijn we nog steeds mee bezig, en vooral door de groei van de welvaart, de digitale revolutie en de explosie van de luchtvaart zijn we in de vijfde versnelling gegaan: globalisering. Maar die genen uit de oertijd hebben we nog steeds. We snakken nog steeds naar veiligheid, zekerheid, solidariteit en betrokkenheid.

De ontwikkeling van de technologie, en in het kielzog daarvan de globalisering, is autonoom en brengt velen voorspoed. Maar globalisering is het domein van het verstand, het gevoel blijft thuis. Economen, en dus ook politici, proberen ons ervan te overtuigen dat de wereld niet alleen de markt is waarop we moeten concurreren, maar ook het dorp waarin we ons thuis moeten voelen. Het huis waarin zekerheid, veiligheid en solidariteit wonen is men gaan slopen. Maar er zijn geen wereldburgers, er zijn alleen maar mensen die veiligheid en zekerheid zoeken om hun kinderen een toekomst te kunnen geven en die in hun eigen omgeving iets willen betekenen.

Globalisering kan een belofte zijn als we met de mogelijkheden die we hebben inspelen op de mogelijkheden die er zijn. Maar tegelijk moeten we mensen fysiek, mentaal en sociaal een omgeving bieden waarin aan ons evolutionair verlangen naar zekerheid, veiligheid en solidariteit wordt voldaan. Wie dat conservatief noemt, leeft met het waanidee dat je losgezongen van de evolutie een nieuwe mens kunt maken. Door schade en schande wijs geworden, heeft Jan Marijnissen dat idee nu juist afgezworen.

Dit is een bijdrage aan het symposium dat vandaag in de Tweede Kamer wordt belegd ter gelegenheid bij het afscheid van Jan Marijnissen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden