Er staat een pyramide opgericht

Onder de Utrechtse Heuvelrug liggen talloze cultuurhistorische schatten. Die moeten aan het daglicht komen, te beginnen met de Pyramide van Austerlitz....

door Philip van de Poel

'Waarom verre reizen maken, als ge zo dicht bij de hand, 'n ''Pyramide'' kunt beklimmen, Enig in Uw Vaderland?' Wie in 1954 een kaartje kocht voor de Pyramide van Austerlitz, kreeg op de achterzijde chauvinistisch kreupelrijm meegeleverd. De auteur zou slikken bij de huidige aanblik van de piramide. Het is alsof de lommerrijke omgeving is getroffen door een bom, die alle begroeiing in een straal van driehonderd meter heeft weggeslagen. Uit de krater rijst een bijna veertig meter hoge, door uitspoeling getekende molshoop.

Het weinig flatteuze uiterlijk is een momentopname. In 2004 moet het napoleontische monument op de Utrechtse Heuvelrug in oude luister zijn hersteld. 'Voor de bezoeker is het schrikken of kicken', zegt Roland Blijdenstijn, cultureel adviseur bij de provincie Utrecht, met een blik op de kale zandhoop. 'Ik vind het prachtig. Voorheen was de piramide verstopt onder begroeiing en graffiti. Nu is het weer een autonoom object.'

Utrecht dankt het wonderlijke bouwsel aan de Franse generaal Auguste de Marmont. Of liever gezegd: aan zijn grenzeloze ijdelheid. Al vroeg in zijn carrière gaf Marmont blijk van tomeloze eerzucht. 'In onze tijd heeft niemand grote daden verricht', schreef de amper 24-jarige brigade-generaal in 1798. 'Het is aan mij om ze te tonen.'

Marmonts kans kwam in 1804 toen hij tot bevelhebber in de Bataafse Republiek werd benoemd. Om het moreel van de troepen te verbeteren gaf Marmont opdracht tot een episch karwei: het oprichten van 'een duurzaam monument dat de herinnering levend houdt aan de overwinningen die Frankrijk en zijn bevelhebber zo beroemd hebben gemaakt'. In nog geen maand wisten de twintigduizend manschappen de klus te klaren. Een houten obelisk bekroonde het gevaarte.

De Franse egyptomanie uit die jaren maakt de Pyramide van Austerlitz tot een monument dat uniek is in Europa. 'Het is daarmee een krachtig symbool van al die Franse zaken die Nederland de moderne tijd hebben ingeschopt', zegt Blijdenstijn.

Met de door de provincie ter hand genomen kaalslag treden ook andere dan geschiedkundige aspecten aan het licht. Naast een historisch monument wil de opgeknapte piramide het uithangbord zijn van een nieuwe kijk op cultuurhistorie. 'De Heuvelrug is een groene deken waar talloze cultuurhistorische schatten onder liggen', vat Blijdenstijn het provinciale beleid samen. 'Die deken willen we hier en daar oplichten, te beginnen bij de piramide.'

In een kamer hoog boven de campus van de Technische Universiteit in Delft poogt onderzoeker Mohamed Sabet op eigen wijze de verborgen geschiedenis van de piramide bloot te leggen. Zijn werkvertrek wordt opgesierd door vakantiekiekjes van de Griekse eilanden. 'Ik ga al negen jaar naar Samos', zegt Sabet. 'Het eiland van Pythagoras.' Naast een liefde voor oude wiskunde koestert de Egyptenaar een diepe fascinatie voor piramides. Die begon toen hij in Egypte opgroeide.

Als student rekende Sabet de piramides van Gizeh op alle mogelijke wijzen door. Hetzelfde doet hij nu met de Pyramide van Austerlitz. Door denkbeeldige lijnen te trekken worden opmerkelijke geometrische patronen zichtbaar die de piramide verbinden met het nabijgelegen Slot Zeist en de kerktorens van Amersfoort en Utrecht. Het meetkundig onderzoek houdt niet op bij de provinciegrens. 'Vanaf de hoeken van de piramide lopen loodrechte lijnen naar Jeruzalem en Parijs, waar vroeger de belangrijkste meridiaan begon. Vanuit Parijs loopt weer een rechte lijn naar de piramide van Gizeh. Zo onstaat een bijna zuivere rechthoek die Europa met het Midden-Oosten verbindt.'

Ordenend principe bij dit alles is volgens Sabet het gebruik van de 'gulden snede'. 'Het is een andere wiskunde dan wij kennen. De gulden snede is een magische waarde die met het leven zelf meegroeit. Ik weet zeker dat de Fransen bewust oude kennis kopieerden. Je kunt er met scepsis naar kijken, maar de cijfers liegen niet. Je kunt het ook merken wanneer je bij de piramide bent. Het is een heel positieve plek.'

Sabets esoterische betoog is niet aan Blijdenstijn besteed. 'Het is een prachtig Discovery-verhaal, maar die hele achtergrond is onzinnig. Als het zo belangrijk was, hadden de Fransen er zeker iets over geschreven. In de bronnen heb ik niets teruggevonden.'

Ieder zijn eigen piramide. De uitbater van de uitspanning bij de entree van het monument geeft weer een andere draai aan het verhaal. Met een 'Franse kluivenparade' laat het restaurant de Bataafs-Franse tijd herleven. 'U wordt ontvangen door niemand minder dan keizer Napoleon Bonaparte', meldt de folder. Spare ribs à volonté worden 'met de franse slag geserveerd'.

Wat de exploitant zijn publiek ook wil laten geloven, gemakzucht behoorde niet tot Marmonts ondeugden. Tijdgenoten verbaasden zich over de stabiliteit van zijn belvédère. 'Slechts de hartstocht van de mensen zal het kunnen verwoesten', snoefde Marmont. De generaal kon niet vermoeden dat zulks al direct na Napoleons val zou gebeuren.

De opkomst van het toerisme behoedde de piramide voor de ondergang. 'Dat wonder der woestijn, de Pyramide, niet van Gizeh, maar van Austerlitz' ontpopte zich vanaf 1900 tot een van Nederlands eerste toeristische trekpleisters. Zelfs dichter Gerrit Achterberg bleef niet onberoerd, zo blijkt uit het gedicht Cross-'country: 'Er staat een pyramide opgericht (. . .) in zijn doodgewicht. En onbezoldigd gaan de bossen dicht.'

Achterbergs strofen wekken de indruk dat in de jaren dertig weemoed en vergetelheid heersten rond de piramide. De werkelijkheid was anders. 'Door 't bosch naar beneden komen we in de gezellige drukte bij hotel de Pyramide met de uitgestrekte speeltuinen, terrassen met meer dan 1000 zitplaatsen, serres en parkeerterreinen', staat in een reisgidsje uit 1927. Speciale aandacht is er voor de 'Touringcars': 'Deze moderne reiswagens zijn ook beschikbaar voor tochten in den omtrek.'

Tachtig jaar later is de piramide nog steeds het domein van de gemotoriseerde dagjesmens. Op zomerse dagen puilt het Fellini-achtige lunaparkje rond het restaurant uit zijn voegen. Onder de bezoekers klinkt overwegend plat Utrechts. Hier spreekt de man met de kleine beurs voor wie een bezoek aan Six Flags te duur is, weet Blijdenstijn. De toeloop bezorgt hem hoofdbrekens. 'Het grote probleem is straks de beveiliging. De grasplaggen waarmee de piramide wordt bedekt, zijn kwetsbaar. Er hoeven maar een paar mountainbikers overheen te rauzen of het is kapot.'

'Piramidoloog' Sabet heeft andere zorgen. Bij de restauratie wordt de maatvoering aangepast, waarmee naar zijn idee het delicate geometrisch evenwicht wordt geschaad. 'De piramide is een bron van levende energie die met respect moet worden behandeld', vindt Sabet.

Energetisch geladen of niet, de piramide heeft zich altijd op wonderbaarlijke wijze teweer gesteld tegen elke vorm van toe-eigening. Marmont ondervond dit als eerste. Als het aan de Franse generaal had gelegen, was het monument als de Marmont-heuvel de geschiedenis in gegaan. Na Napoleons slag in Bohemen werd het baken in 1806 onder gesputter van Marmont omgedoopt tot Pyramide van Austerlitz.

De NS-dagwandeling van Driebergen-Zeist naar Maarn voert vlak langs de piramide.

Kaartmateriaal is te vinden op www.trouw.nl/natuurwandelingen. Staatsbosbeheer heeft onder de naam Wallenbergroute een traject in het gebied uitgezet (www.staatsbosbeheer.nl/doen).

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden