Analyse

Er staan 143 duizend panden leeg. Is kraken de oplossing voor de woningnood?

Tijdens het grote woonprotest half september in Amsterdam prezen veel demonstranten de – later gearresteerde – krakers. Zij zouden een nuttige rol kunnen spelen in de oplossing van het woningtekort. Maar is kraken nog wel mogelijk in 2021?

Arrestaties van activisten die na het Woonprotest in Amsterdam een pand wilden kraken. Beeld Joris van Gennip
Arrestaties van activisten die na het Woonprotest in Amsterdam een pand wilden kraken.Beeld Joris van Gennip

Nog voor de eerste schroef was losgedraaid uit de gebarricadeerde voordeur van een leegstaand pand in de Amsterdamse binnenstad, arresteerde de mobiele eenheid 61 krakers die meeliepen in het grote woonprotest van 12 september. De mislukte kraakpoging kreeg veel media-aandacht en dat was een van de doelen van de in het zwart geklede initiatiefnemers. ‘Kraken is van oudsher een van de belangrijkste, zo niet het belangrijkste onderdeel van het aanpakken van de woningcrisis’, riep een van de krakers na afloop tegen persbureau ANP.

Het is een opvallende claim in een tijd dat kraken, vanwege strengere wetgeving dan vroeger, vrijwel onmogelijk is geworden. De initiatiefnemers van het Woonprotest, dat 15.000 mensen op de been bracht, twitterden na afloop: ‘Wij zijn pro-kraken; kraken speelt een belangrijke rol in de strijd tegen parasitaire beleggers; kraken moet gedecriminaliseerd worden!’

Anarchistenvlag

Je moet flink je best doen om nog een kraakpand te vinden in Amsterdam. Voor de invoering van de Wet Kraken en Leegstand (2010) wapperde de zwarte anarchistenvlag op meer dan driehonderd panden. Op dit moment staan er volgens het Openbaar Ministerie nog maar drie kraakpanden in de hoofdstad.

Daaronder is Joe’s Garage in Amsterdam Oost met een weggeefwinkel, kraakspreekuur en volkskeuken. ‘Jij bent al strafbaar, omdat je hier binnen staat’, zegt een oudere kraker met een grijns. Een jongere kraker die niet met zijn naam in de krant wil: ‘Ik word best treurig als ik het kraken van nu vergelijk met dat van vroeger, maar de laatste tijd neemt de belangstelling voor kraken weer toe.’ Op het wekelijkse spreekuur verschijnen volgens hem nieuwe gezichten. ‘Jongeren die nog nooit hebben gekraakt en willen weten of dat kan en hoe dan.’

Advocaat Willem Jebbink, die een deel van de arrestanten van het recente woonprotest verdedigt, waarschuwt dat kraken moeilijker is geworden. ‘Het is nu van meet af aan strafbaar, maar het is niet onmogelijk.’ Onder druk van de advocatuur ontstond volgens hem ruimte voor een toetsing door de rechter. ‘Huisrecht is een grondrecht; dat kun je een mens niet zomaar ontnemen wegens verdenking van een strafbaar feit.’

In de praktijk betekent dat: wie 24 uur in een leegstaand pand zit, vestigt huisvrede en heeft recht op een kort geding voordat de politie mag overgaan tot uitzetting. Dat gaf doorgaans acht weken respijt. Een recente aanscherping door burgemeester Halsema naar circa twee weken staat volgens de advocaat op gespannen voet met het beleid van het Openbaar Ministerie.

Heel soms wint de kraker, stelt Jebbink, bijvoorbeeld als een eigenaar al jaren niks doet met een pand. Maar in het algemeen geldt, na tien jaar van aanscherpingen: kraken is nauwelijks nog een optie voor een starter op de woningmarkt.

Kanaries

‘We zijn weer terug in de jaren zestig’, concludeert kraakhistoricus Eric Duivenvoorden. ‘Toen werd er niet gekraakt voor de lange termijn, maar om aandacht te vestigen op de leegstand.’ Pas in de jaren tachtig werd het kraken volgens hem een langdurige woonvoorziening. ‘De kraakbeweging was al tanende, de Wet Kraken en Leegstand gaf slechts de genadeklap.’ Bij het woonprotest van half september signaleerde Duivenvoorden onder demonstranten een nostalgisch verlangen naar het-kraken-van-vroeger. Hij zag hoe het ‘zwarte blok’ liefdevol werd opgenomen in de optocht. ‘Krakers zijn goed in het opsporen van excessen. Op die manier vervullen ze een nuttige rol. Het zijn de kanaries van de woningmarkt.’

Ook socioloog Hans Pruijt (Erasmus Universiteit) merkt dat de maatschappelijke waardering voor krakers toeneemt. ‘Hoe groter de verontwaardiging over het woningtekort en over types als Prins Bernhard jr., hoe meer het kraken wind meekrijgt.’ De arrestatie van een grote groep krakers in de hoofdstad vestigde volgens Pruijt weer stevig de aandacht op het bestaan van leegstaande panden in de stad. ‘Iedereen begrijpt dat 61 mensen niet allemaal in dat krotje passen. De meesten riskeerden dus arrestatie om een punt te maken.’

Pruijt waarschuwt dat de waardering ook weer snel kan omslaan. Zo klaagde in 2019 een Amsterdamse garagehouder op televisie dat zijn bedrijfsruimte – tijdens diens vakantie – was ingepikt door krakende asielzoekers. ‘Zulke incidenten wil je voorkomen.’

Leegstand

Deskundigen onderstrepen dat de Wet Kraken en Leegstand een tweede oogmerk had: het bestrijden van leegstand. Die is nog bijna even groot als altijd. Volgens het CBS stonden in Nederland 159 duizend woningen en andere panden leeg op 1 januari 2015, een vergelijkbare berekening voor

1 januari 2020 levert 143 duizend lege objecten op. Duivenvoorden: ‘Gemeenten zouden leegstand actief gaan bestrijden, maar dat beleid is een wassen neus gebleken.’ Volgens de historicus belandde het bestrijden van leegstand in de antikraakwet om de christelijke partijen in de Tweede Kamer mee te krijgen. ‘De Raad van Kerken heeft het altijd opgenomen voor krakers.’

In Amsterdam stonden volgens het CBS bijna 15 duizend woningen en andere panden leeg op 1 januari 2020. Volgens de gemeente wil dat niet altijd zeggen dat er niemand woont. ‘Dan blijkt bijvoorbeeld dat de bewoner zich niet op dat adres heeft ingeschreven’, zegt een woordvoerder. Amsterdam zoekt echter niet actief naar leegstaande panden. Eigenaren dienen leegstand zelf te melden na zes maanden, maar de stad controleert niet of dat gebeurt. ‘Daar is geen geld en mankracht voor.’ Wel stuurt de gemeente soms een inspecteur na een melding door derden. Dat leverde afgelopen jaar 113 ‘leegstandgesprekjes’ op die volgens de gemeente effectiever zijn dan een boete opleggen.

Het resultaat na tien jaar antikraakwet: het kraken is stevig bestreden, maar de leegstand nauwelijks. De nuchtere conclusie van socioloog Pruijt: ‘Vooral de antikraakbussiness heeft geprofiteerd. Die is heel groot geworden, dankzij huurders die liever afzien van hun rechten, dan dakloos te zijn.’

Een dag na de kraakpoging legt de beheerder van het belegerde pand uit: ‘Dit monument is in 2018 gekocht en dichtgetimmerd in overleg met de gemeente.’ Een bouwvergunning laat volgens hem helaas op zich wachten. ‘Je kunt er niet in wonen, zonder helm mag je niet eens naar binnen. Ik begrijp alle consternatie niet.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden