nieuws

Er moet heel wat gebeuren voordat de politie gericht schiet bij rellen, zegt onderzoeker Jaap Timmer

Hij kan ze op één hand tellen, de keren dat Nederlandse politie gericht op relschoppers heeft geschoten. Politiewetenschapper Jaap Timmer: ‘De agenten zullen zich genoodzaakt hebben gevoeld het vege lijf te redden.’

Dylan van Bekkum
De rellen vonden plaats op de Coolsingel in Rotterdam.  Beeld ANP
De rellen vonden plaats op de Coolsingel in Rotterdam.Beeld ANP

Bij de rellen vrijdagavond in Rotterdam belaagden relschoppers de acht pelotons van de Mobiele Eenheid met onder meer vuurwerk en bakstenen. De ME voelde zich meermaals genoodzaakt om het vuurwapen te trekken. Voor waarschuwingsschoten, maar ook voor gerichte schoten op demonstranten.

Op sociale media wordt gesproken over tientallen schoten en dito kogelhulzen op staat. De politie zelf wil niet in detail treden omdat de Rijksrecherche onderzoek doet. Jan Struijs van de Nederlandse Politiebond liet aan de NOS weten dat het erop lijkt dat er minstens twee keer gericht geschoten is. De Rotterdamse politie meldde zaterdagmiddag dat twee mensen met schotwonden in het ziekenhuis opgenomen zijn.

‘Gericht schieten bij ME-optreden komt zelden voor’, zegt politiesocioloog aan de Vrije Universiteit Jaap Timmer. ‘Het is zelfs zo zeldzaam dat er nauwelijks regelmaat in te herkennen is.’ Bij rellen wordt het vuurwapen in Nederland nauwelijks uit de holster gehaald. ‘Laat staan dat er geschoten wordt en láát stáán gericht’, zegt Timmer. ‘Dat zijn vrijwel altijd situaties van noodweer, individuele ME’ers die in de knel kwamen. Bijvoorbeeld door dreiging van brandbommen of ijzeren staven.’

Stadia

Voordat een vuurwapen wordt getrokken, zijn diverse stadia gepasseerd, legt Timmer uit. ‘Iedere agent heeft een rol in de politietaak, en die taak is om de openbare orde te herstellen en het recht te handhaven. Binnen die taak is de agent bevoegd geweld te gebruiken, maar geweld is daarbij wel de laatste optie. Daarnaast heeft de agent het recht om zichzelf te verdedigen met elk beschikbaar middel.’ Denk aan de wapenstok, politiehond, politiepaard, waterwerper of traangas. Het vuurwapen is het allerlaatste middel waarnaar een agent kan grijpen. Timmer herinnert zich een handjevol gevallen.

‘In de jaren tachtig is bij de krakersrellen één keer geschoten, dat was een hele grote uitzondering in die tijd.’ Bij twee andere schietpartijen was opvallend genoeg ook de Rotterdamse politie betrokken. In 1999 werden bij de rellen na het kampioensfeest van Feyenoord, ook op de Coolsingel, vier mensen neergeschoten. ‘Daar was geen sprake van noodweer of bevoegd optreden’, zegt Timmer. ‘Daarvoor is niemand vervolgd. Ik heb nooit kunnen achterhalen waarom niet.’

De laatste keer was in 2009 bij de rellen op het strand van Hoek van Holland. Daarbij viel één dode na gericht schieten van de Rotterdamse politie. ‘Dat was duidelijk noodweer.’

Indammen

Burgemeester Aboutaleb zei vrijdagnacht dat de agenten die vrijdagavond schoten zich bedreigd voelden. Volgens Struijs werden zij ‘in het nauw gedreven en ingesloten door een grotere groep relschoppers’. Andere agenten wilden brandweerlieden beschermen die belaagd werden, waardoor ze een uit de hand lopende brand niet konden blussen. Volgens Struijs werd in dat geval op de benen gericht.

Timmer denkt niet dat het ingrijpen van de politie tot escalatie heeft geleid. ‘Kennelijk heeft de driehoek ontdekt dat de situatie erger kon worden. Dan is het doel om zo veel mogelijk de ordeverstoring in te dammen. Als dat niet lukt met lange latten, dan escaleert de ME naar een strengere aanpak. Dan komen de paarden, de waterkanonnen en het traangas.’

De relschoppers een lesje leren kan niet de bedoeling zijn, zegt Timmer. ‘Het doel is nooit hakken en zagen. De ME wil de relschoppers verspreiden en eventueel de raddraaiers, de aanstichters, eruit halen en arresteren.’

Dat de ME’ers uiteindelijk tot gericht schieten zijn overgegaan moet een situatie van noodweer zijn geweest, schat Timmer in. ‘Ze zullen zich genoodzaakt hebben gevoeld om het vege lijf te redden. Daar lijkt het op, maar weten doen we het nog niet.’

Op de benen

Andere middelen, zoals waarschuwingsschoten of alleen het wapen op iemand richten, kunnen in een hectische situatie zoals vrijdagavond niet afdoende zijn, zegt Timmer. ‘Een gericht schot kan direct de dreiging die een agent ervaart wegnemen als het schot degene raakt die de dreiging vormt. Maar als je hem niet treft, dan kan de kogel ook iemand anders raken’, zegt Timmer. ‘Dat is een risico.’

Waarop een gericht schot precies wordt gericht, verschilt volgens Timmer per situatie. ‘Bij aanhoudingen wordt agenten geleerd te schieten onder de broeksband. Dan is de kans kleiner dat iemand overlijdt, maar het handelen houdt bij een raak schot direct op.’

Maar als een agent zich direct bedreigd voelt, schiet hij hoger. ‘Bij noodweer is het: hij of ik, en dan leren agenten op het bovenlichaam de schieten. Het risico dat iemand dan ernstig gewond raakt en overlijdt is veel groter. Agenten zijn dan ook terughoudend om in het bovenlichaam te schieten.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden