Er ligt altijd wel ergens een bananenschil

Bij een crisis moet een burgemeester of hulpdienst snel handelen. Het jaarboek over (mini-)crises van 2014 legt de afwegingen bloot. Vijf dilemma's.

Brand op de trawler Johanna Maria in Scheveningen. Beeld ANP

Het noodweer tijdens Pinkpop, de monstertruck in Haaksbergen, de huisvesting van pedoseksueel Benno L., een kettingbotsing in dichte mist in Zeeland: regelmatig moeten burgemeesters, hulpdiensten en andere autoriteiten een crisis het hoofd bieden. Er is nauwelijks tijd voor uitvoerig overleg of om extern advies in te winnen, terwijl elk besluit wél grote gevolgen kan hebben. In de media en op twitter laat de kritiek zelden lang op zich wachten.

'Het is een illusie dat je alles perfect kunt doen. Iedere gebeurtenis is immers uniek en wat geen routine is, doe je minder goed. Als je een zes-minnetje haalt, mag je als burgemeester tevreden zijn', zegt lector crisisbeheersing Menno van Duin van het Instituut Fysieke Veiligheid. Hij is een van de samenstellers van het jaarboek Lessen uit crises en mini-crises 2014.

Het eerste exemplaar wordt vandaag aangeboden aan Jozias van Aartsen. De Haagse burgemeester riep zichzelf uit tot de 'zomerkomkommer' van 2014 na de aanhoudende kritiek dat hij op vakantie bleef tijdens de onrust in de Schilderswijk.

Er mag snel ophef zijn, maar 'we doen het nog zo slecht niet in dit land', concludeert Van Duin. 'Nederland is een land van mini-crises, gelukkig maar. De dominante lijn was lang dat we moesten leren van Enschede en Volendam. Maar zo'n vuurwerkramp en cafébrand zijn zeer uitzonderlijk. Toch wordt voor een rampoefening bij voorkeur de meest dramatische casus bedacht. Maar er doet zich eerder een gezinsdrama voor of een protest tegen de huisvesting van een pedo.'

Kwetsbaarheid

Voor het jaarboek zijn 17 gevallen onderzocht. Het gaat niet zozeer over wat er fout ging, maar voor welke dilemma's bestuurders, politie, brandweer en justitie stonden. Autoriteiten zijn volgens Van Duin 'dondersgoed' aan het leren hoe het beter kan. 'Burgemeesters bellen bij een crisis geregeld met een collega die hetzelfde probleem het hoofd heeft geboden. Dat sparren gebeurt op allerlei niveaus. Zo had de gemeentesecretaris van Apeldoorn contact met de gemeente Velsen over een gasincident.'

Veel dilemma's beginnen met de vraag: wiens probleem is dit? Wie neemt de leiding, de burgemeester of het Openbaar Ministerie? Of bij een gaslek: de overheid of het gasbedrijf? Van Duin: 'Gemeenten hebben de neiging snel het aapje op hun schouder te nemen. Maar zichtbaarheid is ook kwetsbaarheid.'

Wat betreft de auteurs van de crisisbundel valt burgemeester Van Aartsen niet te verwijten dat hij op vakantie bleef: het is niet aan hem, maar aan justitie om het scanderen van bepaalde leuzen of het zwaaien met IS-vlaggen te vervolgen. 'Daar gaat de burgemeester niet over. Maar een woordvoerder van de gemeente zei dat er niks verkeerds was gegaan. Dan hang je alsnog. Crisismanagement gaat voor 80 procent over crisiscommunicatie.'

De meeste crises mogen dan 'mini' zijn - wat Van Duin betreft was in 2014 alleen MH17 een grote crisis, dit jaar de vluchtelingenstroom - maar ook kleinere zaken hebben voor de betrokkenen grote gevolgen. 'Toch kan je niet alle gevaren voor zijn. En die ene keer dat het mis gaat, is prompt de vraag: waarom zagen ze dat niet aankomen? Er ligt altijd wel ergens een bananenschil die wordt uitvergroot.'

Menno van Duin en Vina Wijkhuijs: Lessen uit crises en mini-crises 2014. Uitgeverij Boom Bestuurskunde, 332 pagina's, 2015, 29,95 euro.

Dilemma 1: hoe lang gaat het duren?

Crisis: Scheepsbrand, Scheveningen

Dilemma: Blussen, laten uitbranden of wegslepen?

Op 23 juni 2014 breekt in de Scheveningse haven brand uit op de 125 meter lange vistrawler Johanna Maria. Rookwolken trekken over Den Haag. In 2007 duurde het blussen van een vergelijkbare brand in Velsen drie dagen.

Wat te doen? Offensief bestrijden van de brand (riskant voor de brandweer)? Het schip gecontroleerd laten uitbranden (duurt dagen)? Het schip wegslepen naar volle zee? Dat laatste oppert de Haagse burgemeester. Hij wil niet dat Den Haag lang in de rook zit en inwoners hun huis uit moeten.

Wegslepen heeft grote nadelen: milieuschade is beter te beteugelen in de haven. Op zee zijn de risico's van kapseizen en zinken groot, wat de doorgang van andere schepen ernstig kan hinderen. En wie kan besluiten tot wegslepen? Wie betaalt de kosten? Rijkswaterstaat eist vooraf een bankgarantie van 50 miljoen euro als dekking voor de kosten van de eventuele berging van het schip.

Brandweermannen bij trawler Johanna Maria in de haven van Scheveningen. Beeld anp

Gelukkig heeft de brandweer 's avonds goed nieuws. Om 20.36 uur is de brand meester en begint, in de haven, het nablussen.

Tijdens een korfbaltoernooi voor basisscholen in het Friese Twijzel stort op 21 mei 2014 een dug-out in. Kinderen raken bedolven onder de betonnen dakplaat. Een meisje overlijdt.

De gemeente Achtkarspelen is eigenaar van de sportvelden, maar heeft de dug-out niet gebouwd. Toch blijkt de gemeente juridisch eigenaar en dus aansprakelijk. Er zat een scheur in de dug-out. Was men nalatig?

De gemeente krijgt opeens twee rollen: enerzijds in hulpverlening en nazorg, anderzijds als eigenaar. Het Openbaar Ministerie (OM) onderzoekt of de gemeente strafrechtelijk kan worden vervolgd. Dat bemoeilijkt het overleg in de 'driehoek' (burgemeester, OM, politie).

Ook de communicatie wordt ingewikkelder. Achtkarspelen wil snel helderheid verschaffen over de oorzaak van het ongeluk en de aansprakelijkheid, maar het OM verlangt terughoudend zolang het onderzoek loopt. De driehoek besluit daarom te zwijgen over oorzaak en strafrechtelijke aspecten.

Maar als blijkt dat het onderzoek maanden gaat duren, ondermijnt dat de nazorg: wil de gemeente soms dingen achterhouden? Uiteindelijk stemt het OM in met meer openheid: de gemeente laat weten dat niet de sportvereniging, maar zij aansprakelijk is.

Dilemma 2: wat vertellen we (niet)?

Crisis: Rundvlees met miltvuur

Dilemma: Hoe waarschuw je de consument?

Begin oktober 2014 blijkt een partij rundvlees uit Slowakije besmet met miltvuur (antrax). Die bacterie kan dodelijk zijn. Na twee dagen meldt de Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit (NVWA) in een persbericht dat een partij rundvlees uit voorzorg van de markt wordt gehaald. Er wordt niet actief gemeld welke bedrijven en winkels betrokken zijn.

Karkassen in het slachthuis. Beeld DPA

De stichting Foodwatch, de 'voedselwaakhond' die opkomt voor het recht van consumenten op eerlijk, veilig en gezond voedsel, vindt de NVWA niet transparant. De NVWA moet volgens critici onder het ministerie van Volksgezondheid vallen in plaats van Economische Zaken.

Hoe gedetailleerd moeten de distributiegegevens van het besmette rundvlees openbaar worden gemaakt? Voor de voedsel- en warenautoriteit is het een bekend dilemma. Enerzijds moeten consumenten tijdig en adequaat worden geïnformeerd over risico's, anderzijds spelen de belangen van ondernemers en de privacy van betrokkenen.

In dit geval besluit de NVWA na een risicoanalyse tot een zogeheten 'stille re-call': de producten worden wel zo snel mogelijk uit de handel gehaald, maar consumenten krijgen geen specifieke informatie.

Dilemma 3: wie krijgt de schuld?

Crisis: Kettingbotsing in dichte mist

Dilemma: Automobilisten vervolgen?

'We reden op een witte muur af', verklaren automobilisten die op Prinsjesdag 2014 op elkaar botsen op de A58 tussen Middelburg en Goes. Bij drie kettingbotsingen zijn meer dan 150 auto's betrokken. Een automobilist en motorrijder overlijden, er zijn tientallen gewonden.

De verzekeringsmaatschappijen laten al een dag later weten dat ze de schades snel zullen afhandelen. Een reconstructie achten ze vrijwel onmogelijk. Ze maken geen onderscheid tussen casco- en WA-schade.

Ravage na dichte mist op de A58 tussen Goes en Middelburg. Beeld ANP

Toch volgt er een strafrechtelijk onderzoek, een vaste procedure als er doden zijn gevallen. 250 bestuurders worden gehoord; velen ervaren dat als belastend. Uiteindelijk worden slechts drie chauffeurs als verdachte aangemerkt, maar hun zaak wordt geseponeerd. Het onderzoek is in april 2015 afgerond.

Is dat strafrechtelijk onderzoek wel nodig? De conclusie is immers weinig anders dan die van de verzekeraars op dag twee. De hoofdofficier van justitie is helder: het onderzoek is van grote waarde. Niet de media, verzekeraars of chauffeurs beoordelen een dergelijke situatie, maar de overheid. En dat kan alleen op basis van eigen, gedegen onderzoek.

Dilemma 4: hoeveel petten spelen er mee?

Crisis: Dug-out stort in

Dilemma: Hoe nazorg bieden als je aansprakelijk bent?

Tijdens een korfbaltoernooi voor basisscholen in het Friese Twijzel stort op 21 mei 2014 een dug-out in. Kinderen raken bedolven onder de betonnen dakplaat. Een meisje overlijdt. De gemeente Achtkarspelen is eigenaar van de sportvelden, maar heeft de dug-out niet gebouwd. Toch blijkt de gemeente juridisch eigenaar en dus aansprakelijk. Er zat een scheur in de dug-out. Was men nalatig?

De ingestorte dug-out in het Friese Twijzel, waarbij een meisje omkwam. Beeld ANP

De gemeente krijgt opeens twee rollen: enerzijds in hulpverlening en nazorg, anderzijds als eigenaar. Het Openbaar Ministerie (OM) onderzoekt of de gemeente strafrechtelijk kan worden vervolgd. Dat bemoeilijkt het overleg in de 'driehoek' (burgemeester, OM, politie). Ook de communicatie wordt ingewikkelder. Achtkarspelen wil snel helderheid verschaffen over de oorzaak van het ongeluk en de aansprakelijkheid, maar het OM verlangt terughoudend zolang het onderzoek loopt. De driehoek besluit daarom te zwijgen over oorzaak en strafrechtelijke aspecten. Maar als blijkt dat het onderzoek maanden gaat duren, ondermijnt dat de nazorg: wil de gemeente soms dingen achterhouden? Uiteindelijk stemt het OM in met meer openheid: de gemeente laat weten dat niet de sportvereniging, maar zij aansprakelijk is.

Dilemma 5: hoe snel mag je oordelen?

Crisis: Overval juwelier Deurne Dilemma: Laveren tussen verongelijkten en sympathisanten

Op 28 maart 2014 beroven twee mannen juwelierszaak Goldies in Deurne. De juwelier wordt ernstig mishandeld, zijn vrouw lost schoten. De twee overvallers van Marokkaanse afkomst komen om het leven. Al de volgende dag komt justitie tot de voorlopige slotsom dat de vrouw uit noodweer handelde.

Het roept hevige emoties op. Er is steun voor het juweliersechtpaar, maar Marokkaanse jongeren zijn boos over het besluit de vrouw niet te vervolgen. Hoe moeten de autoriteiten omgaan met de spanningen tussen 'verongelijkten' en 'sympathisanten'?

Marokkaanse jongeren demonstreren na de dood van twee overvallers. Beeld ANP

Twee dagen later demonstreren in Deurne dertig sympathisanten van de overvallers tegen het 'falend Nederlands rechtssysteem'. Dat roept wrevel op bij een grotere groep inwoners. De politie moet tussenbeide komen, de burgemeester kondigt een demonstratieverbod af. Of dat proportioneel is, wordt betwist.

Er speelt nóg een klassiek dilemma, en wel voor de officier van justitie. Wil hij terughoudend zijn of openheid betrachten? De officier kiest binnen 24 uur voor het tweede. Dat verrast menigeen, omdat het OM vaak het verwijt krijgt dat opsporingsonderzoek lang duurt en intussen wordt gezwegen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.