'Er is verschil tussen begrijpen en instemmen'

Ook in zijn bundel Beste bedoelingen (Anthos; euro 16,90) zijn de verhalen van Etgar Keret pogingen zijn eigen tegenstrijdige gevoelens te begrijpen....

IN 'GESPANNEN en op veilig', een kort verhaal uit de in 1994 geschreven en zojuist vertaalde bundel Beste bedoelingen van de Israëliër Etgar Keret, tergt een jonge Palestijn een even jonge Israëlische soldaat tot het uiterste.

'Hé soldaat, mietje, schreeuwt de Palestijn in het Hebreeuws vanaf een meter of twintig.' ' 'Hoe is het, soldaat? Ben je gisteren door die rode sergeant van jullie te hard in je hol geneukt? Kun je niet meer rennen?' Hij ritst zijn gulp open en haalt zijn lul eruit. 'Hoe is het, soldaat? Is mijn blik niet goed genoeg voor je? Was hij soms niet goed genoeg voor je zus? Was hij soms niet goed genoeg voor je moeder?' '

Dagelijks moet Kremer, de soldaat, deze provocaties aanhoren. Terugroepen, laat staan een waarschuwingsschot lossen, is door zijn roodharige sergeant strikt verboden. Langzaam neemt de frustratie bij de dienstplichtige jongen toe.

Op een morgen heeft hij er genoeg van. Hij gooit zijn geweer neer tussen hem en zijn tegenstander. De Palestijn is er als eerste bij, hij wil schieten, maar dan blijkt er geen kogel in het wapen te zitten: Kremer mag helemaal geen geladen geweer dragen. De Israëliër bereikt de Palestijn. 'Ik kijk hem nu recht in zijn smoel en ik pak dat smoel en beuk het tegen de elektriciteitspaal. Eén, twee, drie keer. We zullen zien wat voor rooie hem nu in zijn hol neukt.'

Zo eindigt een van de hardste, meest realistische en meest politieke verhalen uit Beste bedoelingen. Het is na het in kleine kring succesvolle Pizzeria Kamikaze de tweede bundel van de 35-jarige Keret die in Nederland verschijnt. Het boek is minder absurd dan het vorige, maar zit eveneens vol met grimmige en tegelijkertijd ook intens grappige snapshots uit het leven van vooral opgroeiende kinderen, pubers en twintigers in Israël.

Ze hebben liefdesverdriet, bedenken plannen die mislukken, kunnen niet kiezen tussen het behoud van hun lieve spaarvarken of een nieuwe Bart Simpson-pop, wentelen zich in hun eenzaamheid, plegen zelfmoord, of modderen maar wat door. En op de achtergrond is altijd het Israëlisch-Palestijnse conflict voelbaar.

Het is een conflict dat de werkelijkheid in Israël op scherp zet, verklaart Keret, die vorige week een dag in Nederland was. 'Mensen zijn ambigu', noemt hij als zijn motto. Ze lopen vast in innerlijke conflicten, tegengestelde verlangens, onverwerkte trauma's. Dat gebeurt overal, 'maar in Israël extremer, grotesker ook'.

Het verhaal over Kremer is volgens hem een goed voorbeeld. 'De soldaat bevindt zich in een bezet gebied, maar hij moet handelen als een moreel rolmodel. In Israël bestaat de mythe dat je het wapen 'puur moet houden', dat je alleen mag schieten als het absoluut nodig is. Maar een wapen is toch nooit puur? Je vermoordt er mensen mee.'

En dan zijn er nog die typische absurditeiten van de eerste intifada, zegt hij. 'Zo'n soldaat stond zeven maanden op dezelfde post. Hij kende de Palestijnen bij naam, ze kenden elkaars vriendinnen zelfs. En dan roept zo iemand voortdurend dat je een kleine pik hebt. Het is net een familie. Dat is volkomen a-typisch voor een oorlog. In een oorlog dood je een onbekende, hier is het verboden iemand te doden die je goed kent en wiens gezicht je eigenlijk in elkaar wilt slaan.'

Keret: 'Dat wil ik laten zien: dit soort contradicties kunnen iemand gek maken. In Israël was er veel discussie of dit nou een politiek links of rechts verhaal was, maar het is geen van beide. De soldaat heeft gewoon behoefte aan een simpele, eenduidige werkelijkheid, zoals die Palestijn wel heeft. En uiteindelijk kiest hij ervoor de realiteit zelf maar te simplificeren. Zo komt hij tot zijn daad.'

Keret weet waarover hij spreekt. Net als elke Israëliër zat hij na de middelbare school drie jaar verplicht in het leger, overigens nooit in de bezette gebieden. 'Het was een verschrikkelijke tijd', zegt hij. 'Ik wilde veel dingen niet doen, stelde de verkeerde vragen, en werd veelvuldig gestraft. Ik paste er niet. Ik liep over van emoties en begon korte verhalen te schrijven. Pas toen begon ik mijn problemen te begrijpen.'

Na zijn diensttijd ging hij studeren, 'een interdisciplinaire studie, iets tussen wiskunde en filosofie', en publiceerde hij zijn eerste bundel, Buizen. Het is zijn meest extreme boek, zegt hij, vol met keiharde, tragikomische verhalen uit zijn soldatentijd. Zijn invloeden: Kafka, 'met zijn morele ontregeling', en Kurt Vonnegut, 'vooral de kracht van humor als kritisch wapen in Slaughterhouse 5'. De kritieken waren goed, maar de bundel liep niet.

Dat veranderde in 1994, met Beste bedoelingen. De bundel sloeg aan bij een groot publiek, Keret werd een bekende jonge schrijver.

Ook in deze bundel zijn de verhalen vooral pogingen om zijn eigen tegenstrijdige emoties te begrijpen, vertelt Keret. 'Vrienden van mij overleden, ik huilde op straat, begon met mensen te vechten. Ik had maar weinig controle over mijn leven.'

Dat zijn verhalen altijd zo kort zijn, soms niet meer dan twee pagina's, komt dan ook voort uit de behoefte zijn gevoelens te onderzoeken. Hij wil snel, intuïtief en ongecontroleerd in zijn onbewuste grijpen. 'Ik kan daarna wel lang aan een verhaal werken, maar het blijft toch meer een korte sprint dan een strategisch geplande marathon. Mijn verhalen zijn daarmee trouwens nog geen psychotherapie - ik zie ze als een middel om mezelf te vertellen hoe het met me gaat, niet om mezelf te veranderen.'

Ondanks zijn succes, wil Keret niet alleen als schrijver leven. Hij is al jaren scenarist voor Israëlische films en televisieprogramma's, hij regisseert soms, en geeft les in scenarioschrijven. 'Ik schrijf scripts om de eenzaamheid te verbreken. Schrijven is met jezelf bezig zijn, met filmmakers werken is naar een feestje gaan. Schrijven is wel fundamenteler, belangrijker voor me. Ik ben ook beter als schrijver.'

Maar nu hij het toch over zijn scripts heeft: 'Weet je dat Herman Brood een paar jaar geleden in een van mijn films meedeed? Die ging over drugshandelaren in Amsterdam en Goa, in India. Brood was de bad guy. In Goa was hij opeens verdwenen. Later vonden we hem stomdronken terug. Maar je kon niet kwaad op hem zijn. Ik kreeg de indruk dat hij een erg gevoelige man was, iemand die met een enorm pijnlijke ervaring moest leven.'

Hij zegt het niet expliciet, maar het is duidelijk: Brood had een personage uit een van zijn verhalen kunnen zijn. Iemand die met zichzelf in de knoop raakt, op een onwerkelijke, zelfs door iedereen bewonderde manier ontspoort, en uiteindelijk zelfmoord pleegt. Iemand ook in wiens huid je moet kruipen, voor wie je empathie moet hebben om zijn eigen, absurde logica te begrijpen.

Keret: 'Ik leef altijd erg mee met mijn personages, hoewel ze soms verschrikkelijke dingen denken of doen. Want er is een verschil tussen begrijpen en instemmen. En om de daden van mensen te begrijpen, moet je je inleven. Je kunt wel zeggen: de daders van 11 september waren slecht, de moordenaar van Rabin was evil, maar dan plaats je ze buiten de werkelijkheid. Als schrijver moet ik proberen te begrijpen waarom ze doen wat ze doen.'

Hij buigt voorover om zijn woorden nadruk te geven. 'Ik zal een voorbeeld geven. Ik heb ooit voorgelezen in een extra beveiligde gevangenis, waar moordenaars zitten. Na een aantal verhalen te hebben voorgelezen, vroeg ik ze naar hun leven daar. Ze vertelden me dat ze per week één videofilm mochten huren. Welke, daarover moesten ze stemmen.

'De voorgaande drie weken hadden ze de volgende films gehuurd: Dirty Harry I, II en III. Ik vroeg: met wie identificeren jullie je dan, als je naar die films kijkt? Ze zeiden allemaal: met Clint Eastwood natuurlijk. Ik zei: maar die brengt toch juist criminelen om, mensen zoals jullie?

'Niet dus. Een gevangene zei: 'Die lui in de film verdienden het. Maar mijn geval is heel anders. Ik heb wel iemand met een schroevendraaier doodgestoken, maar hij zat aan mijn vrouw, hij schold me uit, en bovendien was de rechter tegen me.' '

Hij wil maar zeggen: 'Iedereen identificeert zich altijd met de good guy. We zijn allemaal de hoofdrolspeler in onze eigen film. Mijn taak als schrijver is identificatie tot stand brengen met iemand die iets verkeerds doet, voor anderen, maar ook voor zichzelf, en die bijvoorbeeld ook sympathiek is.'

Om die reden zet Keret zich maar weinig in voor politieke acties voor de vrede. 'Ik probeer mijn bekendheid niet te gebruiken, ik onderteken geen petities, dat zou hetzelfde zijn als Coca-Cola aanprijzen. Ik probeer mensen te raken met mijn verhalen, en die hebben een complexe boodschap: dat er verschillende manieren bestaan om naar de werkelijkheid te kijken. Daartoe zijn veel Israëli's en Palestijnen niet bereid.'

Is Keret daarom pessimistisch over het vredesproces? 'Ik ben optimistisch over het potentieel van de mens, maar pessimistisch over wat we ermee doen. Soms denk ik dat het er nooit uitkomt.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden