Reportage

Er is veel verzet tegen biomassacentrales vanwege de luchtkwaliteit. Terecht?

In het hele land leiden biomassacentrales tot verzet van omwonenden vanwege zorgen om de luchtkwaliteit. Terecht? ‘Ook al voldoe je aan de normen, dat betekent niet dat er geen gezondheidseffecten zijn.’

Een biomassacentrale (het witte gebouw links onder) in Egchel nabij een woonwijk. Er bestaan  zorgen over luchtvervuiling van biomassacentrale.  Beeld Freek van den Bergh / de Volkskrant
Een biomassacentrale (het witte gebouw links onder) in Egchel nabij een woonwijk. Er bestaan zorgen over luchtvervuiling van biomassacentrale.Beeld Freek van den Bergh / de Volkskrant

‘In oktober 2019 begonnen ze hierachter te bouwen.’ Diny Beeks wijst naar de achtertuin van haar ­woning in het Limburgse dorp Helden. Even verderop, uit het zicht gehouden door een groep bomen, staat een groot kassengebied, en daarnaast een drie verdiepingen hoog gebouw met een schoorsteen. Een grote, glazen wand maakt een wirwar van zilverkleurige buizen en metershoge tanks zichtbaar. ‘Toen we ernaar vroegen bij de gemeente, bleek het te gaan om een biomassacentrale. Op 280 meter bij ons vandaan.’

Sindsdien maakt Beeks zich zorgen. ‘Het gaat hier om onze gezondheid. Dit is al een gebied met veel intensieve veehouderij, dat leidt al tot meer fijnstof. Daar komt dit nog eens bovenop. Met een zuidwestenwind waait de rook precies deze kant op.’

Met een groep buurtgenoten organiseert ze zich onder de noemer Leefbaar Peel en Maas, waar naar eigen zeggen meer dan honderd gezinnen bij zijn aangesloten. Samen stelden ze een petitie op, die 2.500 handtekeningen uit het hele land opleverde, vochten ze vergunningen aan en deden ze een beroep op een externe bezwarencommissie. Allemaal in de hoop de centrale tegen te houden.

Duurzame energie

Nederland wekt meer dan de helft van zijn duurzame energie op met ­biomassa. Het idee is dat er evenveel plantenmateriaal wordt verbrand als dat er aangroeit; in dat geval nemen nieuwe planten evenveel CO2 op als er bij de verbranding vrijkomt. Critici vrezen dat er door de grote vraag naar biomassa niet genoeg wordt teruggeplant, waardoor de brandstof niet klimaatneutraal is, en dat de natuur eronder lijdt.

Hier komen zorgen om de luchtkwaliteit bij. Die leiden in het hele land tot verzet bij omwonenden. Zo protesteren inwoners van Arnhem tegen een houtgestookte installatie in het zuidoosten van de stad. In het Noord-Hollandse Rijsenhout werd de bouw van biomassaketels zelfs afgeblazen nadat omwonenden zich er tegen hadden gekeerd.

Zijn die zorgen terecht? Verbrand je biomassa, in de meeste gevallen is dat hout, dan komen er schadelijke stoffen als fijnstof en zwaveldioxide vrij. Toch is de bijdrage van biomassacentrales aan de totale luchtverontreiniging van Nederland erg gering. Het gaat zowel bij fijnstof als stikstof­dioxide om minder dan 1 procent van de landelijke uitstoot, volgens het Planbureau voor de Leefomgeving.

Het PBL concludeerde in een studie uit 2019: wil je de luchtkwaliteit in Nederland zo kostenefficiënt mogelijk verbeteren, richt je dan op verouderde haarden en kachels, en op dieselauto’s zonder roetfilter. Niet op ­biomassacentrales.

Directe omgeving

Maar waar de landelijke uitstoot uitgebreid wordt bijgehouden, is over de gevolgen van biomassaverbranding in de directe omgeving minder bekend, volgens Guus Velders van het RIVM. ‘Het onderzoek richt zich tot nog toe vooral op de uitstoot bij de schoorsteen en weinig op daadwerkelijke effecten voor de luchtkwaliteit in de buurt. We willen daar nu zelf een studie over opzetten. Dat is lastig, want op elke plek is de situatie anders.’

Recent onderzoek laat zien dat luchtvervuilende stoffen als fijnstof ook gezondheidsschade opleveren in lage concentraties, zegt Ulrike Gehring, die gezondheidsschade door luchtvervuiling onderzoekt aan de Universiteit Utrecht. ‘Ook al voldoe je aan de wettelijke normen, dat betekent niet dat er helemaal geen gezondheidseffecten zijn.’

Dan gaat het om effecten op de lange termijn, door langdurige blootstelling, maar mensen met bijvoorbeeld een longziekte kunnen meteen klachten krijgen. ‘Daarom zou ik zeggen: plaats zo min mogelijk biomassacentrales op plekken waar veel mensen wonen.’

Wie biomassacentrale zegt, denkt al snel aan kolossen met enorme schoorstenen, die duizenden woningen van energie voorzien. Maar verreweg de meeste zien er totaal anders uit, blijkt uit een data-analyse van de Volkskrant onder aanvragen van SDE(+)-subsidies voor duurzame energie.

Hieruit kwamen 383 biomassacentrales naar voren die vaste biomassa gebruiken, wat in de meeste gevallen hout is. 118 installaties waren begin dit jaar nog niet in bedrijf, wat laat zien hoe snel hun aantal toeneemt.

De meerderheid, ongeveer 70 procent, is kleiner dan 5 megawatt. Relevant, want deze groep hoeft aan veel minder strenge uitstooteisen te ­voldoen. Dit is de categorie die het ­lokale zwembad of het verpleeghuis verwarmt.

Vijftig installaties zitten tussen de 5 en 15 megawatt, zo’n 15 procent. Deze groep moet aan strengere normen voldoen, maar heeft geen milieuvergunning nodig. Dat betekent dat luchtvervuiling niet meeweegt bij de beslissing of een centrale er mag komen, zolang die maar aan de eisen voldoet. Hier valt ook de centrale nabij Helden onder.

De rest is dus groter. Ter vergelijking: een veelbesproken houtcentrale die gepland staat in Diemen, bedoeld om zestigduizend huishoudens van warmte te voorzien, moet 120 megawatt leveren. Zulke giganten zijn dus uitzonderingen.

De soepeler regels leiden ertoe dat er ‘regelmatig’ meerdere kleinere biomassa-installaties worden gebouwd in plaats van één grote, schreef de commissie-Remkes vorig jaar in een kabinetsadvies over de stikstofcrisis.

Staan ze ook in de buurt van woningen? Ja, blijkt uit de analyse. Ongeveer de helft van de onderzochte installaties ligt in een gebied dat volgens het CBS in enige mate stedelijk is. 45 hiervan liggen zelfs in sterk of zeer sterk stedelijk gebied. Ook hier is de meerderheid klein genoeg om onder de lossere uitstootregels te vallen.

Weerstand oproepen

En dan te bedenken dat een installatie niet in dichtbevolkt gebied hoeft te staan om weerstand op te roepen. Kijk maar naar de centrale bij Helden, dat landelijk ligt, maar wel in de buurt van een paar dorpen. Deze hoort bij de komkommerkassen van Wijnen Square Crops. Houtsnippers gaan een verbrandingsoven in om warmte en elektriciteit op te wekken voor het kassengebied van ruim 18 hectare, vertelt directeur Pieter Wijnen tijdens een rondleiding.

Tot nu toe gebruikte hij een gasturbine, zegt hij, maar Nederland wil van het gas af, dus investeerde hij in een alternatief. Daarbij komt meer luchtverontreiniging vrij, bevestigt hij, en hij snapt dat er in de buurt zorgen leven. ‘Maar het moet wel over de feiten gaan.’

Een biomassacentrale (het witte gebouw midden onder) verwarmt de kassen in Egchel. Het complex ligt in de buurt van een woonwijk.  Beeld Freek van den Bergh / de Volkskrant
Een biomassacentrale (het witte gebouw midden onder) verwarmt de kassen in Egchel. Het complex ligt in de buurt van een woonwijk.Beeld Freek van den Bergh / de Volkskrant

De rook van de houtgestookte centrale gaat door drie filters, wijst hij. De eerste creëert een draaikolk van lucht, waardoor de grovere deeltjes uit de rook worden weggeslingerd. De tweede bestaat uit een doekenfilter, met ‘sokken’ waarin fijnstof blijft hangen als koffie in een koffiefilter. In de derde krijgt de rook een waterdouche waarin een deel van de schadelijke stoffen oplost. Uiteindelijk komen uit de schoorsteen fors minder schadelijke stoffen dan wettelijk verplicht, zegt Wijnen – daarbij baseert hij zich op de leverancier, de meetresultaten zijn nog niet binnen.

Alleen als de centrale opnieuw aan gaat, na onderhoud of storingen, kan dit meer zijn, omdat de lucht dan nog niet heet genoeg is om door het doekenfilter te kunnen. ‘En dat kun je ruiken.’ Dit gebeurt een paar keer per jaar, verwacht hij.

Filtersysteem

Wijnen weet dat niet elke centrale zijn filtersysteem even goed op orde heeft. Daar zijn ook voorbeelden van. Een paar maanden geleden nog sloot de gemeente Oldambt na herhaaldelijke klachten van buurtbewoners over gezondheidsproblemen twee ­biomassacentrales, die een zwembad en een sportcentrum verwarmden. De uitstoot bleek voor meerdere stoffen hoger dan toegestaan.

Zoiets zal hem niet overkomen, zegt Wijnen. Hij mocht zijn biomassacentrale begin dit jaar dan ook ­gewoon in gebruik nemen, ondanks het verzet.

Omwonende Diny Beeks hoopt, nu alle andere mogelijkheden zijn uitgeput om de centrale tegen te houden, in elk geval met hem in gesprek te blijven. Of de schoorsteen bijvoorbeeld hoger kan, zodat de rook zich meer verspreidt.

‘Wettelijk gezien is alles goed gegaan’, zegt ze. ‘Ik neem het meneer Wijnen ook niet kwalijk dat hij voor biomassa kiest om zijn kassen te verwarmen. De overheid steunt hem nota bene, hij krijgt er subsidie voor. Maar volgens ons moeten de regels worden aangepast.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden