Er is maar één waarheid, en die gaat boven alles

De paus is geen politicus, de kerk geen democratie. Die gedachte loopt als een rode draad door het werk van Joseph Ratzinger, paus Benedictus XVI, die nu geconfronteerd wordt met misbruikschandalen....

Wat gaat de paus doen met Pasen? Zal hij diep door het stof gaan in zijn paasboodschap Urbi et orbi, een ruimhartig mea culpa uitspreken, misschien zelfs terugtreden?

Als de paus een politicus was, zou hij nu in grote moeilijkheden verkeren vanwege de beschuldiging dat hij in het verleden te laks is geweest bij de afhandeling van een aantal zaken van seksueel misbruik. Maar de paus is geen politicus en de kerk geen democratie. Die gedachte loopt als een rode draad door het werk van Joseph Ratzinger, de Duitse theoloog die in 2005 tot paus Benedictus XVI werd gekozen.

Voor veel Europeanen lijkt de koers van het Vaticaan bijna suïcidaal. Moeten de kerken nog verder leeglopen voordat Rome zijn conservatisme opgeeft? Maar Benedictus denkt niet in getallen. ‘Het christendom is geen warenhuis dat angstig zijn reclame moet instellen op de stemming en de smaak van het publiek’, schreef hij. En: ‘Voor God is statistiek geen maatstaf.’

Als bisschop voerde Ratzinger het motto cooperatores veritatis, medewerkers van de waarheid. De kern van de godsdienst is de waarheid, door God in de Bijbel geopenbaard. Omdat de wereld voortdurend verandert, moet die waarheid door mensen geïnterpreteerd worden, aldus Ratzinger. Maar zij moeten zich afvragen wat God bedoeld heeft. Als mensen democratisch gaan stemmen over de vraag wat waarheid is, wordt het een rommeltje.

Alleen de absolute waarheid van het geloof biedt houvast, aldus Ratzinger. Als mensen die loslaten, vallen zij ten prooi aan willekeur en relativisme. Voorafgaand aan het conclaaf waar hij tot paus werd gekozen, droeg hij een mis op in de Sint Pieter. ‘Hoeveel winden hebben wij de afgelopen decennia niet leren kennen, hoeveel ideologische stromingen en trends in het denken?’, preekte hij. Het ‘kleine bootje’ van de christenen werd door elkaar geschud door de golven van marxisme en liberalisme, atheïsme en mysticisme. ‘Het relativisme, oftewel het zich laten drijven op de botsing van meningen, wordt als enige houding van deze tijd voorgesteld. Zo ontstaat er een dictatuur van het relativisme die niets als definitief erkent en alleen het eigen ik en de eigen wensen als laatste maatstaf heeft.’

Het resultaat is chaos. Als bewijs voor deze stelling voert de paus de kwalen van de moderne tijd aan, van psychische problemen tot echtscheiding en criminaliteit. Die ontstaan doordat de mens zijn geestelijk houvast kwijt is en niet luistert naar een gedisciplineerde God.

Dat het vasthouden aan ‘de waarheid’ velen de kerk uit zou jagen, voorzag Ratzinger al in 1970. ‘Uit de crisis zal een kerk van morgen naar voren komen die veel verloren heeft. Ze zal klein worden en in belangrijke mate van voren af aan moeten beginnen. Ze zal veel van de bouwwerken die in haar hoogconjunctuur gecreëerd werden, niet meer kunnen vullen’, schreef hij destijds in zijn boek Geloof en Toekomst.

Hitler Jugend
Joseph Ratzinger werd geboren op Paaszaterdag, op 16 april 1927, in het Beierse Marktl am Inn. Zijn vader was politieman, zijn moeder huisvrouw. Ook zijn ouders zagen het geloof al als een bolwerk tegen de wereld, in casu het nationaal-socialisme. De seminarist Ratzinger werd verplicht lid van de Hitler Jugend. De Engelse krant The Sun maakte zich hier nog vrolijk over – ‘From Hitler Youth to Papa Ratzi’ – , maar naar eigen zeggen is hij nooit in de jeugdbeweging actief geweest. In 1943 werd hij naar München gehaald om de luchtafweer te bedienen. Een schot heeft hij nooit gelost: hij hoefde slechts de baan van de kogels te berekenen.

In zijn jonge jaren gold Joseph Ratzinger als een vernieuwend theoloog, nauw betrokken bij de hervormingen van het Tweede Vaticaans Concilie (1962-1965). Aan de Universiteit van Tübingen werkte hij samen met de progressieve theoloog Hans Küng. Volgens Küng heeft Ratzinger een trauma overgehouden aan het radicale studentenprotest van de jaren zestig. ‘Het is niet leuk als 150 man de collegezaal binnendringen en bezit nemen van de microfoon’, zei Küng. ‘Ik paste me wel aan, maar Ratzinger, die timide was, was niet in staat de confrontatie aan te gaan.’

Volgens sommigen is er zelfs sprake van een Ratzinger 1 (progressief) en een Ratzinger 2 (conservatief). Zelf heeft hij een heel andere lezing. Hij begon als bescheiden vernieuwer, maar merkte tot zijn afgrijzen hoe linkse theologen met het geloof aan de haal gingen. God werd voor het karretje van Marx en de bevrijding van de derde wereld gespannen. Als het geloof wordt gereduceerd tot een politiek instrument, blijft er van de religieuze kern weinig over, vond Ratzinger. Bovendien kon hij niet leven met de onbeschofte stijl van de radicalen, die gewelddadige guerrilla’s verheerlijkten en pamfletten uitdeelden waarop het kruis een sadomasochistisch symbool werd genoemd en het Nieuwe Testament een vorm van boerenbedrog. ‘Wie hier progressief wilde blijven, moest zijn persoonlijkheid verkopen’, zei hij later.

Na een korte periode als bisschop van München werd Ratzinger in 1981 persoonlijk verantwoordelijk voor de waarheid, als prefect van de Congregatie voor de Geloofsleer, de opvolger van de Heilige Inquisitie. Gemarteld wordt er niet meer in Rome, maar dissidente theologen worden nog altijd hardhandig tot de orde geroepen. Zo vocht Ratzinger conflicten uit met Zuid-Amerikaanse bevrijdingstheologen en de Nijmeegse hoogleraar Edward Schillebeeckx.

In die jaren werd hij de Pantserkardinaal genoemd. Het was niet altijd aangenaam werk, zei hij, maar het moest gebeuren. Te vaak laten mensen zich leiden door ‘valse goedmoedigheid’, omdat ze bang zijn de sfeer te bederven. ‘Men is bereid zijn welzijn, succes, openbaar aanzien en goedkeuring afhankelijk te maken van de heersende mening en afstand te doen van de waarheid’, zei hij. Met ‘banale zoetsappigheid’ is de wereld echter niet gediend.

In 2005 werd Ratzinger tot paus gekozen. De mediagenieke Johannes Paulus II werd opgevolgd door een wat stramme intellectueel met een dunne glimlach. Hij wil een koersvaste paus zijn, strenger dan zijn voorganger. In 1986 had Johannes Paulus II de vertegenwoordigers van de wereldreligies uitgenodigd voor een interreligieuze bijeenkomst in Assisi. Ratzinger was hiertegen geweest. De kerk leek met de invitatie te zeggen dat alle religies gelijk zijn. Die opvatting is geheel onjuist, vond Ratzinger. Het rooms-katholicisme heeft als enige volledig toegang tot het heil.

De kerk is tijdloos, vindt de paus. Dat maakt haar kwetsbaar voor de schommelingen van de tijdgeest. Maar het kan ook een grote kracht zijn, als mensen weer behoefte krijgen aan oppositie tegen de ‘banale ideologie die de wereld in haar greep heeft’, meende hij. Uit het kleinste mosterdzaadje kan een prachtige plant groeien, schreef hij. ‘Ergens in de stilte rijpt het zaad. Niets is tevergeefs.’

Daarom is het misbruikschandaal zo’n grote klap. Het ondergraaft de koers van een (althans in Europa) kleine, maar zuivere kerk die met moreel gezag kan spreken.

Hoewel hij veel kritiek krijgt, lijkt Benedictus naar Vaticaanse begrippen een actief bestrijder van seksueel misbruik. Toen hij paus werd, pakte hij meteen een paar notoire daders aan die jarenlang de hand boven het hoofd was gehouden. Hij veroordeelde het misbruik in felle bewoordingen: ‘Wat een vuilheid kleeft er aan de kerk, en aan de priesters die haar toebehoren.’ In de Verenigde Staten en Australië maakte hij grote indruk door met slachtoffers te praten.

Maar als een man die zijn leven lang in de kerk doorbracht, wordt ook hij achtervolgd door een verleden waarin seksueel wangedrag werd toegedekt. Tot de jaren tachtig werd er überhaupt nauwelijks over seksueel misbruik gesproken, ook niet buiten de kerk. Zaken werden geheimgehouden om een schandaal te vermijden. Zeker in de eerste decennia na de oorlog werd de reputatie van de moederkerk ook belangrijker gevonden dan het welzijn van het slachtoffer.

Ratzinger groeide op in deze cultuur van schaamte en stilzwijgen. In 1980 werd een priester die minstens drie jongens had misbruikt, overgeplaatst van Essen naar München, waar Ratzinger toen bisschop was. Volgens de personeelschef van het bisdom Essen was de man potentieel gevaarlijk, maar zou hij wellicht weinig kwaad kunnen doen als leraar op een meisjesschool. In München ging hij opnieuw in de fout.

De overplaatsing werd besproken op een vergadering die door Ratzinger werd voorgezeten. Waarschijnlijk heeft hij zich niet actief met de kwestie bemoeid, maar ook dat is veelzeggend. Misbruik werd als routinezaak afgehandeld.

Dove jongens
Volgens een reconstructie van The New York Times weigerde Ratzingers Congregatie voor de Geloofsleer in 1998 een zaak te beginnen tegen een Amerikaanse priester die tussen 1950 en 1974 honderden dove jongens had misbruikt. De beschuldigingen waren oud, vond de Congregatie, net als de dader, die spoedig daarna overleed.

Maar in 2001 trok Ratzinger de misbruikaffaire naar zich toe. Elke zaak moest bij de Congregatie gemeld worden. Tegenover de buitenwereld bagatelliseerde hij de kwestie in de beste Vaticaanse tradities: ‘De constante aandacht voor de zonden van priesters is een geplande campagne. Het nieuws wordt gemanipuleerd vanuit het verlangen de kerk in diskrediet te brengen.’

Maar volgens de Amerikaanse Vaticaan-watcher John Allen schrok hij van de duizenden zaken die in 2003 en 2004 op zijn bureau belandden. Allen spreekt zelfs van een ‘bekeringservaring’. Ratzinger raakte ervan overtuigd dat het misbruik geen randverschijnsel was, maar een ernstige bedreiging voor de kerk.

Ratzinger wilde altijd een goddelijke waarheid verkondigen. De kerk moest een bolwerk tegen de wereld zijn. Maar nu drong de wereld de kerk binnen. Niet alleen bleken priesters niet bestand tegen de verlokkingen van het vlees, de kerk is ook onderwerp geworden van intense aandacht van de media, die volgens Ratzinger als geen ander de taal van de wereld bepalen.

Nog steeds vinden sommige katholieken dat er een hetze tegen de kerk wordt gevoerd. We denken toch ook niet dat elke zwemleraar pedofiel is omdat Benno L. is opgepakt?, klaagde een KRO-medewerker tegen journalist Stijn Fens. Maar zwemleraren plegen anderen niet de les te lezen op het gebied van de seksuele moraal. De pretentie van morele zuiverheid slaat nu als een boemerang op de kerk terug.

Zelfde patroon
De invloedrijke Amerikaanse National Catholic Reporter riep de paus ter verantwoording in een fel hoofdredactioneel commentaar. De katholieke krant volgt het misbruikschandaal al sinds 1985 en kwam steeds hetzelfde patroon tegen. Misbruik werd eerst toegedekt door de bisschoppen. Als het in de openbaarheid kwam, werd het eerst ontkend, vervolgens gebagatelliseerd, uiteindelijk schoorvoetend toegegeven. Die strategie heeft op miserabele wijze gefaald, stelt de krant.

De bisschoppen die de reputatie van de kerk wilden beschermen, staan nu als een stelletje leugenaars te kijk. Voor de toekomst van de kerk is het daarom van levensbelang dat Benedictus open kaart speelt.

Misschien maakt paus Benedictus XVI met Pasen inderdaad een dramatisch gebaar. Hoezeer de kerk ook voor de eeuwigheid is, helemaal negeren kan zij de druk van de aardse media niet. Toch lijkt het niet erg waarschijnlijk dat Benedictus diep door het stof gaat. Hij vond dat zijn voorganger veel te veel heiligen uitriep, om andere mensen een plezier te doen. In het jubeljaar 2000 sprak paus Johannes Paulus II een mea culpa uit voor zeven zonden die in naam van de kerk waren begaan, tegenover Joden, vrouwen en andere slachtoffers. Ratzinger vond het overdreven, een beetje een vrijblijvende mediastunt.

Benedictus XVI is geen pleaser , dat moge duidelijk zijn. Hij heeft altijd zijn eigen waarheid gekend, die voor hem de waarheid van God is. ‘Jezus gaat voor ons uit naar boven’, preekte hij nog met Palmpasen, ‘naar de moed die zich niet laat intimideren door het geleuter van heersende opinies.’ Zoals hij ooit instemmend citeerde uit een brief van de apostel Paulus aan de Romeinen: ‘Stem uw gedrag niet af op deze wereld.’

Ewout Kieckens: Benedictus XVI; Benedictus XVI: Alles heeft zijn tijd; Joseph Ratzinger: Zout der Aarde; Jürgen Habermas & Joseph Ratzinger: Dialectiek van de secularisering; en verder de Volkskrant, Trouw, The New York Times, Die Zeit, National Catholic Reporter.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.