'Er is iets revolutionairs gebeurd in Nederland'

Paars I loopt op z'n eind. In een korte serie kijken kritische beschouwers terug op vier jaar Paars. Was het een succes of een mislukking?...

HIMMELHOCH jauchzend, zum Tode betrübt. Juichend is burgemeester A. Peper van Rotterdam over het wegvallen van de ideologische blokkades onder het kabinet-Kok, en over de voortvarendheid waarmee aan de toekomst van het land wordt gewerkt. Diep bedroefd is hij echter over het mislukken van de stadsprovincie.

Voor de stadsprovincie had de PvdA-burgemeester zich al jaren warm gelopen. Met D66 in de regering zou het eindelijk gaan lukken. Hervorming van het kiesstelsel en hervorming van het lokale bestuur konden mooi hand in hand gaan. Het zou 'de lakmoesproef voor het paarse levensgevoel' worden.

Maar het nieuwe kiesstelsel kwam er niet, en de stadsprovincie werd door de bevolking van Amsterdam en Rotterdam naar de prullenbak verwezen.

Hij noemt het 'een ongehoord droevig dossier', waar hij 'met grote somberheid' op terugkijkt. Er vallen niet gauw stiltes als Peper de toestand van het land doorneemt. Maar nu moet hij even slikken.

'Ik ben een beetje aan het einde van m'n Latijn op dat punt. Ik heb er met anderen m'n nek voor uitgestoken. De bestuurlijke herindeling blijft bittere noodzaak. Het bestuur is ondoorzichtig, het loopt vast in een modder van ingewikkeldheden. Omdat het ons nu voor de wind gaat, valt dat niet op.'

De gekozen burgemeester, ook zoiets. Nederland voelt zich er volgens Peper maar ongemakkelijk bij dat gezichten, personen steeds belangrijker worden. 'Alsof politieke programma's nog worden gekend. Flauwekul. Niemand leest ze. Mensen kijken naar personen. Waar staat die man of vrouw voor? Dát is het programma.'

Maar genoeg geklaagd. Over de hele linie is Peper namelijk vooral enthousiast over dit kabinet, om niet te zeggen lyrisch. De tijd dat hij tot de linkse hemelbestormers in de PvdA behoorde is lang voorbij. Een regent in hart en nieren, wordt hij zelfs genoemd door de vele vijanden die hij tijdens zijn zestienjarige burgemeesterschap maakte. Als klapstuk trad Peper in 1995 'paars' in het huwelijk: met VVD-coryfee Neelie Kroes.

'Er is iets revolutionairs gebeurd in Nederland. Voor de val van de Muur had niemand kunnen denken dat PvdA en VVD samen in een kabinet zouden zitten. De ideologische verankering is weggevallen. De vijanden hebben hun schuttersputjes verlaten.'

Premier Kok bewaarheidt zijn stelling dat gezichten er toe doen. 'Mensen associëren hem met eerlijk, sociaal; en terecht. Iemand die zijn rechten en plichten kent, aan wie je je portemonnee kunt uitlenen. De verpersoonlijking van de tegen de wind op fietsende dijkbewoner. De dijk hoog genoeg, de polder goed bemaald.'

Het fascineert hem dat Kok en zijn kabinet ook daadwerkelijk 'het land op de schop nemen'. Er wordt gedebatteerd over Schiphol, de Maasvlakte, de hogesnelheidslijn, de Betuwelijn. Over de toekomst van de landbouw, de zorg, het onderwijs. 'Er worden vragen gesteld als: waar staat ons land eigenlijk, zullen wij eens vooruitdenken met elkaar? Dat kan nu, en iedereen denkt mee. Vroeger zou de kritiek niet van de lucht zijn geweest. Je regeert over je graf heen, zou er gezegd zijn.'

Maar slaat het marktdenken niet door? Peper, in de jaren zeventig hoogleraar sociaal-economisch beleid, heeft er geen moeite mee. Het was vroeger allemaal niet zo plezierig. De sociale zekerheid was ondoorzichtig, een 'zwarte doos' voor de mensen. De WAO werd gebruikt om problemen af te wentelen. Rechten en plichten zijn nu veel duidelijker.

Veel kan aan het bedrijfsleven worden overgelaten, mits de overheid stuurt en zonodig ingrijpt. 'Als de bevoorrechting het bevoorrecht zijn overstijgt, bijvoorbeeld. Of als banen die garant staan voor het onderhoud van de samenleving, ondergewaardeerd en belachelijk slecht betaald worden; zoals fysieke arbeid, verzorging, onderwijs.'

Maar waarom schrikken als er op het spoor naast de trein van NS nog een andere trein komt te rijden? Rotterdam had vroeger als gemeente eigen ziekenhuizen, een wasserij, een drukkerij. De gemeente had elektriciteit en water in eigen beheer. 'Een overheid moet wel heel erg goed zijn als zij denkt die dingen zelf allemaal beter te kunnen.'

Op één terrein heeft de regering het volgens Peper laten afweten. 'Het debat over normen en waarden zou ik scherper hebben aangezet. Of het nou om het geweld op straat gaat, drugsoverlast, wapenbezit, of graffiti. Het betekent veel als bewindslieden in dat debat een prominente rol spelen. Het gezag van de overheid telt zwaar. Je motiveert en stuurt er een samenleving mee.'

Frits van Veen

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden