'Er is geen soevereine supermacht meer'

Amerika kan niet langer zijn wil opleggen aan de rest van de wereld en moet met de meest onaanzienlijke machthebbers onderhandelen....

DE TEGENACTIE liet bijna een maand op zich wachten. Voordat afgelopen zondag de eerste kruisraket werd afgevuurd, moesten de Amerikanen met de hoed in de hand Rusland en Pakistan om hun welwillende medewerking vragen. De Pakistaanse leider generaal Pervez Musharraf, tevens president voor het leven, smeedde het ijzer terwijl het heet was. In ruil voor het opheffen van sancties en financiële hulp wilde de dictator wel medewerking verlenen aan de strijd tegen het terrorisme. Mits Amerika zich beperkt tot het aanvallen van terroristenkampen en de bevolking zoveel mogelijk spaart. Zo werden boven Afghanistan behalve bommen ook voedselpakketten gedropt.

Niet alleen het kleine Pakistan profiteert van de politieke situatie na de aanslagen van 11 september. President Poetin van Rusland doet heel goede zaken en ontwikkelt zich tot een grote speler op het wereldtoneel. Werden de Tsjetsjeense rebellen tot voor kort door het Westen nog als vrijheidsstrijders beschouwd, sinds vier weken zijn ze getransformeerd tot handlangers van de Taliban, de Afghaanse drugsmaffia en Bin Laden.

Rusland zal niet meer lastig gevallen worden bij nieuwe campagnes tegen Tsjetsjenië, want de Amerikanen kunnen de Russen niet missen in hun strijd tegen de Taliban en de terroristen van Bin Laden. De Russen beschikken niet alleen over de meeste informatie over de posities van de terroristen, maar vormen ook het bruggenhoofd naar de Noordelijke Alliantie, de verzetsbeweging die het Taliban-regime uit Afghanistan wil verdrijven.

De les die Amerika leert, is dat het zijn wil niet langer kan opleggen aan rest van de wereld. Nu het erop aankomt, is Amerika van iedereen afhankelijk. De oorlog tegen het terrorisme is een totale oorlog, waarin de hele wereld op tal van manieren betrokken is.

De Spaanse socioloog Manuel Castells, hoogleraar in Berkeley, Californië, en gasthoogleraar aan twintig universiteiten in alle uithoeken van de wereld, was maandag in Nederland te gast bij het Koninklijk Nederlands Aardrijkskundig Genootschap. In zijn trilogie The Information Age: Economy, Society and Culture, analyseert hij hoe het verzet tegen het mondiale informatiekapitalisme de gedaante aanneemt van fundamentalisme en terrorisme.

Volgens Castells illustreert het omzichtige optreden van de Verenigde Staten na de aanslagen op Manhattan en het Pentagon hoe weinig de supermacht in staat is de wereld naar zijn hand te zetten. 'Amerika is geen hegemoniale mogendheid, zoals de Britten in de 19de eeuw de onbetwiste wereldmacht hadden. Er is geen hiërarchie meer met aan de top een soevereine supermacht. De Amerikanen zien zich ter wille van hun eigen zelfverdediging gedwongen met de meest onaanzienlijke, vaak dubieuze machthebbers te onderhandelen.' Uiteraard is Amerika nog steeds in staat harde militaire klappen uit te delen, maar 'een terroristisch netwerk kun je niet bombarderen, en fundamentalisme evenmin'.

De kwetsbaarheid van Amerika en de westerse wereld blijkt allereerst uit de aanslagen. Castells sluit zeker niet uit dat Amerika, Londen, Parijs of welk westers doelwit dan ook opnieuw door fundamentalistische terroristen wordt getroffen. 'Wat ons opbreekt, is dat inlichtingendiensten zo slecht betalen. Daardoor krijgen ze geen capabele mensen', zegt hij spottend.

Dat Colin Powell, de minister van Buitenlandse Zaken die zijn hele leven soldaat is geweest, de man in de Amerikaanse regering is die militair geweld zoveel mogelijk wil beperken, verrast Castells. 'Die man groeit boven zichzelf uit.' De nadruk moet liggen op het ontmantelen van terroristische organisaties, hun infrastructuur en hun wijdvertakte financiële en criminele netwerken. Zelfs bescheiden militaire acties, zoals die de afgelopen dagen plaatsvonden, zijn riskant.

'De kans is aanzienlijk dat de Taliban niet op korte termijn worden uitgeschakeld en Osama bin Laden niet wordt gepakt. Wat dan? Succes voor de tegenpartij of humanitaire ellende kunnen Pakistan gemakkelijk in een burgeroorlog of een afsplitsing storten. We hebben het over een land met kernwapens, dat door India terecht met het grootst mogelijke wantrouwen wordt bejegend. Ook Oezbekistan en Tadjikistan kunnen partij kiezen voor het islamitisch fundamentalisme. Het gevaar voor een wereldoorlog in dit explosieve deel van Azië moet onder ogen worden gezien.'

Gelukkig maar dat Powell vooralsnog de haviken op het Witte Huis in bedwang houdt. Castells moet niets hebben van mensen als Wolfowitz en Pearle, volgens hem exponenten van de agressieve pro-Sharon-stroming in de Amerikaanse regering. Zij zijn immers voorstander van militaire acties tegen Irak, de Hezbollah en Hamas. Castells: 'Dergelijke acties zijn nu buitengewoon riskant. Ze kunnen gemakkelijk leiden tot een opstand van moslimfundamentalisten in het hele Midden-Oosten. Precies wat Osama bin Laden zou willen.'

Premier Sharon van Israël is verantwoordelijk voor de nieuwe intifada in de Palestijnse gebieden, constateert Castells. De tijd dat alle omringende Arabische landen de Israëlische staat wilden vernietigen, is volgens hem allang voorbij. Het is nu de confrontatiepolitiek ten opzichte van de Palestijnen, die destabiliserend werkt. Sharon noemt Arafat tegenwoordig liefkozend 'onze Bin Laden', ondanks diens solidariteitsverklaring aan de Verenigde Staten na de aanslag.

Castells: 'De Amerikanen zullen Israël moeten dwingen mee te werken aan de stichting van een Palestijnse staat. De heilige plaatsen in Jeruzalem moeten toegankelijk zijn voor moslims. Dat zijn voorwaarden voor stabiliteit in het Midden-Oosten. Op korte termijn verwacht ik dat Sharon met zijn confrontatiepolitiek in Israël alleen maar meer aanhang zal krijgen, van onder anderen de Russische joden. Zonder Amerikaanse druk op Israël loopt de spanning verder op.'

- Waar komt het moslimfundamentalisme vandaan?

'Het komt niet van de massa's, maar van gefrustreerde groepen in de bureaucratie en de middenklasse. Op basis van de islam, die in wezen een open godsdienst is, construeren de ideologen een collectieve identiteit, gericht tegen de falende modernisering in en buiten het Midden-Oosten. Ze gaan zeer selectief te werk bij hun interpretatie van de godsdienst en het verleden. Ze gebruiken uitsluitend wat hen van pas komt. Onder hen zijn veel late bekeerlingen; Saddam bijvoorbeeld moest vroeger niets van de islam hebben. Alle gelovigen moeten zich verenigen tegen Amerika, tegen het Westen, tegen de ongelovigen. Bin Laden heeft een duidelijke strategie: hij hoopt dat militaire acties van het Westen zullen leiden tot een opstand van alle moslims over de hele wereld.

'Maar fundamentalisme hoeft helemaal niet religieus te zijn. Het kan bijvoorbeeld ook nationalistisch zijn. Kijk naar Milosovic met zijn groot-Servische gedachte en het idee van de etnische schoonmaak dat onverbrekelijk bij de doctrine hoort: de ongelovigen moeten worden uitgedreven.'

Volgens Castells is het fundamentalisme een hypermoderne beweging. Het komt voort uit de crisiswaarin vooral veel inderhaast gevormde staten na de dekolonisatiebeweging van de jaren zestig zijn terechtgekomen door corruptie, inefficiëntie en afhankelijkheid van andere mogendheden. Economische ellende en wanbeleid in die jonge staten frustreerden de verwachtingen van jonge, vaak goed opgeleide stedelingen. 'Uiteindelijk is voor sommigen van hen het plegen van geweld de enige vorm van zelfbevestiging.'

- De Britse premier Tony Blair pleitte vorige week voor een herordening van de hele wereld.

'Daarmee maakt hij zich natuurlijk enigszins belachelijk. Het is een utopie, waarin hij misschien echt gelooft. Maar in onze mondiale netwerkmaatschappij is het ondenkbaar dat een nieuwe wereldorde politiek valt af te dwingen. Organisaties als de Verenigde Naties zijn absoluut niet in staat zich tot een soort wereldregering te ontwikkelen. Er is geen centrum van onderhandelingen, laat staan van beslissingen. De problemen zijn mondiaal, maar de oplossing is afhankelijk van lokale en regionale contacten en samenwerking tussen natiestaten. Je kunt van China niet verwachten dat het aan dezelfde milieueisen voldoet als Nederland.'

Toch heeft het programma van Blair, wereldwijde strijd tegen armoede en vervuiling, de sympathie van Castells. 'Het is Europees, getuigt van een diepere visie op de wereld. In Amerika overheerst toch het idee dat we voor 11 september in een gelukkige wereld leefden. Als de Taliban, Bin Laden en de terroristen zijn uitgeschakeld, komt die gelukkige wereld volgens de gemiddelde Amerikaan vanzelf terug. Maar zo simpel ligt het niet. Onze uitgangspositie is slecht: er is veel anti-Amerikaans en anti-Westers ressentiment in de islamitische wereld. Dat verdwijnt alleen als die landen een reëel perspectief op voorspoed krijgen.'

- Is er ook ressentiment onder de moslims in West-Europa?

Europa is allang een multi-etnische samenleving. In Duitsland en Nederland is bijvoorbeeld een hele nieuwe generatie Turken geboren, die eigenlijk Duitsers en Nederlanders zijn. Maar racisme en vreemdelingenhaat zijn wijdverbreid, dat is niet nieuw. De integratie van moslims is veel minder goed verlopen dan in de Verenigde Staten. Het gevaar is aanwezig dat jonge moslims het gevoel krijgen dat ze terug kunnen vechten, dat ze vatbaar worden voor de lokroep van het fundamentalisme. Dat zou een fatale nieuwe ontwikkeling zijn.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden