'Er dreigde: niks, nul, alles weg'

Het Nationaal Historisch Museum krijgt geen gebouw, besliste vorige week het kabinet. Deze week al heeft het NHM een nieuwe plek: de Zuiderkerk in Amsterdam. In Arnhem, waar gebouwd moest worden, zijn de druiven zuur. Hoe is het zover gekomen?

De kans dat Arnhem ooit een Erik Schilpstraat zal kennen, wordt kleiner en kleiner. De directeur van het Nationaal Historisch Museum lijkt nu definitief de meest gehate man van Gelderland. De ontzetting over het intrekken, een week geleden, door het kabinet van de 50 miljoen euro voor een gebouw naast het Nederlands Openluchtmuseum was groot. Temeer omdat Schilp een maand eerder in een interview zelf leek te vragen om die bezuiniging.


Maar dat het NHM ondertussen onderhandelde met de gemeente Amsterdam over de huur van de Zuiderkerk, zoals dinsdag duidelijk werd, bevestigde de donkerste vermoedens in het oosten des lands. Het kan niet anders, of hier is sprake geweest van een samenzwering. Het NHM heeft er alles aan gedaan om uit Arnhem weg te komen, het had er zelfs die 50 miljoen euro voor over. Want voor iemand die dat bedrag net was kwijtgeraakt, reageerde Schilp tamelijk onaangedaan. We gaan zo snel mogelijk door, zei hij, in een bestaand gebouw. Dat bleek. Al die tijd wist Schilp dat hij naar de Zuiderkerk zou gaan.


De druiven zijn des te zuurder, omdat het Nederlands Openluchtmuseum anderhalf jaar geleden de grote winnaar leek in de strijd om de locatie van het NHM. Schilp en zijn inhoudelijk directeur, Valentijn Byvanck, wilden in een bestaand gebouw trekken naast de John Frostbrug, tegen het centrum van Arnhem. Daarmee namen ze afscheid van de directe relatie met het Openluchtmuseum. En dat had juist het plan bedacht waarmee Arnhem het NHM had binnengesleept. De Tweede Kamer hield de twee directeuren in juni vorig jaar tegen. Het was een klap voor het NHM, en voor toenmalig minister van Cultuur Plasterk, die Schilp en Byvanck had gesteund.


Heeft de stedeling Schilp de enorme bezuinigingen op kunst en cultuur aangegrepen om alsnog weg te komen bij het Openluchtmuseum en uit het provinciaalse Arnhem? Was er sprake van een deal tussen hem en de nieuwbakken staatssecretaris van Cultuur? Zijlstra zijn bezuiniging, het NHM toch een gebouw?


Schilp heeft de schijn tegen. Het is een publiek geheim dat hij, zacht gezegd, geen liefhebber is van het Openluchtmuseum. De grote weide met daaromheen oude huizen, boerderijen en molens - de nostalgische geur ervan is hem een gruwel. Schilp wil een 21ste-eeuws museum, met de nieuwste technologieën, en zo'n museum zet je niet midden in het bos neer, dat hoort in de stad.


Zou hij daarom een sfeer van niet meewerken, zelfs van traineren hebben gecreëerd, zoals een tegenspeler vindt? Zou er daarom een ontwerp voor een gebouw van 22 duizend vierkante meter zijn bedacht, dat met moeite op de huidige parkeerplaats past? Een museum dat wel eens een paard van Troje zou kunnen blijken te zijn? Hoe realistisch is zo'n ontwerp in een tijd van economische crisis? Het Arnhemse wantrouwen heeft in de afgelopen anderhalf jaar een enorme omvang gekregen.


Directeur Pieter-Matthijs Gijsbers van het Nederlands Openlucht Museum (NOM) wijst op de motie die de Tweede Kamer vorig jaar juni aannam. 'Daarin is uitgesproken dat de synergie tussen de twee musea optimaal tot zijn recht kan komen door ze naast elkaar te zetten. Synergie betekent niet dat je je autonomie opoffert, maar wel dat je op een duidelijke manier, op basis van een gedeelde visie, samenwerkt. Dat is niet gebeurd.'


De autonomie van het NHM is een van de punten die worden besproken tijdens een samenzijn in het Amstelhotel in Amsterdam, op 11 september 2009. Burgemeester Krikke van Arnhem trakteert er op een verzoeningslunch. Aanwezig zijn Gijsbers, zijn directeur bedrijfsvoering Adelheid Ponsioen en Nout Wellink, de voorzitter van de Raad van Toezicht van het NOM. Van de kant van het NHM zijn Schilp en Byvanck er, samen met hun voorzitter, het VVD-Tweede-Kamerlid Atzo Nicolaï.


De bijeenkomst is hard nodig, want door de clash in juni zijn de verhoudingen ernstig verzuurd. Wellink heeft ten overstaan van Tweede-Kamerleden een zeer forse aanval gedaan op Plasterk en het NHM. In het Amstelhotel reikt hij het NHM de hand door de zelfstandigheid van het museum te benadrukken. Er wordt ook afgesproken dat er zal worden samengewerkt.


Maar zoals steeds wordt de inhoud van de afspraak verschillend uitgelegd. Het NOM wil graag serieus inhoudelijk geïnformeerd worden, het NHM benadrukt dat het eerst zelf een inhoudelijk plan gaat maken, en daarna pas kan praten over bijvoorbeeld een gezamenlijke tentoonstelling. Wel gaan de musea samen kijken naar de benodigde infrastructuur, zoals die voor de auto's van de bezoekers.


Maandenlang is het relatief rustig. Te rustig naar de zin van het NOM, dat zich steeds ongeruster maakt over de afstandelijke houding van de toekomstige buren. Elke keer heeft het NHM een nieuwe reden om te wachten met het aanhalen van de banden. Het Openluchtmuseum ziet dat als ontwijkend en oncollegiaal gedrag, gezien de opdracht van de Kamer en de minister.


Het NHM op zijn beurt wantrouwt de motieven van het bijna honderdjarige Openluchtmuseum. Hoezo een te groot gebouw? Als het kleiner had moeten zijn, had de politiek destijds maar het NOM als uitvoerder moeten kiezen. Er is een zelfstandige organisatie opgetuigd, en die staat voor haar autonomie. Er komt een state of the art-museum, met alle vijf thematische werelden waar al eerder over gesproken is, plús het zo algemeen gewenste chronologische overzicht van de Nederlandse geschiedenis.


Wel laten beide partijen door Grontmij een rapport opstellen over het parkeren. Dat is een probleem apart, want er moet plaats komen voor 1500 auto's. Het NOM zoekt al jaren een chique oplossing, en het NHM ziet zijn gloednieuwe gebouw straks ook niet graag omringd door honderden auto's.


Het uitlekken, in juni van dit jaar, van de conclusie - een ondergrondse garage kost 60 miljoen euro - veroorzaakt een nieuwe rel. Het zou betekenen dat de parkeervoorziening 10 miljoen euro duurder wordt dan er aan geld voor het museum zelf beschikbaar is gesteld. Opnieuw is het NHM in het nieuws, opnieuw is er gedoe.


Dat Grontmij de dure oplossing heeft aanbevolen, is toch in het belang van beide instellingen. Al eerder hebben ze een beroep gedaan op gedeputeerde Hans Esmeijer van de provincie Gelderland om bij te springen. Immers, de provincie krijgt er een trekpleister van formaat bij. Esmeijer stelt een tegeneis aan minister Plasterk: de garage betalen is prima, maar dan moet wel de korting op het provinciefonds van tafel. En die korting bedraagt precies 60 miljoen euro. Maar het rijk gaat niet op zijn voorstel in.


Een week na het uitlekken van het rapport zet demissionair staatssecretaris Marja van Bijsterveldt Schilp en Byvanck in de Tweede Kamer de pin op de neus. 'Die 60 miljoen, dat is waanzin, dat gaan we nooit doen.' Het duurt haar allemaal te lang. 'Ik heb kinderen', zegt ze. 'Dan zeg ik ook altijd: jongens, dit hebben wij afgesproken.' Als schooljongetjes worden de twee directeuren teruggestuurd naar Arnhem, met de opdracht het museum te bouwen voor 50 miljoen euro, en geen cent meer. Inclusief parkeren. Schilps ogen spuwen vuur.


Voor het NHM is de opstelling van Van Bijsterveldt een nieuw bewijs dat CDA-politici zich slechts bekommeren om de belangen van het Openluchtmuseum. Had immers Nout Wellink, prominent CDA'er, niet een rechtstreeks lijntje met Balkenende? Is daardoor de optie voor een vestiging naast de brug niet gesneuveld? Een jaar later lijkt de geschiedenis zich te herhalen.


Schilp zelf maakt zich ondertussen niet populairder door zijn tweets over de kwestie. 'Vandaag weer eens naar Arnhem. Ik hoop dat ik een parkeerplaats kan vinden', twittert hij begin juli. Het wordt in Arnhem opgevat als een teken van dedain. 'Op bezoek bij het Nationaal Historisch Museum in Frankrijk. Moet ook nog gebouwd worden. Waar? In Parijs natuurlijk. Waar anders?' Zijn hekel aan het CDA steekt hij niet onder stoelen of banken. 'Wellink kandidaat voor de ECB. Het kan dus nog gekker', stuurt hij de wereld in. En: 'Balkenende gaat er nog steeds voor. Inderdaad. Voor de bijl.' Zijn tweets zijn 'oncollegiaal', krijgt hij van Van Bijsterveldt te horen.


Begin juli komt Schilp met een tussenoplossing voor de bouw. Laten we een paviljoen voor de chronologie neerzetten naast het Openluchtmuseum, stelt hij het NOM voor, dan doen we de rest bij de Rijn. Het lijkt hem een fantastische oplossing, geheel in vaderlandse poldertraditie. Maar het Openluchtmuseum voelt er niets voor. 'Het was riskant om opnieuw aan de plek te gaan morrelen', zegt Gijsbers. 'Je kan wel van ijsschots naar ijsschots blijven springen. Maar daarmee los je niets op.'


Waar wel een oplossing voor komt, is de parkeerkwestie. Een van de wegen naast het NOM mag van de gemeente alsnog gebruikt worden om te parkeren. Brutokosten: 4 miljoen euro, terug te verdienen met parkeergeld. Nettokosten dus nul. Arnhem is door het uitlekken van het rapport alsnog gaan bewegen.


Op Prinsjesdag krijgt Schilp een telefoontje van een hoge ambtenaar uit Den Haag. Er gaat 4 miljoen euro gekort worden op zijn begroting. Hij protesteert, maar beseft dat het nog wel eens veel erger kan worden. Vlak voor Prinsjesdag is de formatie van het kabinet-Rutte weer op gang gekomen. Mocht dat er werkelijk komen, dan krijgt de cultuursector het waarschijnlijk zwaar te verduren.


Onderwijl is het NHM op zoek naar een ander kantoor in de Randstad. Naast het kantoor in Arnhem heeft het museum ook een kantoor in Den Haag, een meter of vijftig naast de to-


Zie verder pagina 42


Arnhems wantrouwen is groot

Vervolg van pagina 41


ren van het ministerie van OCW. Het huurcontract ervan is bijna verlopen. Schilp droomt al veel langer van een debat- en expositiecentrum in de Randstad, om het NHM daar een gezicht te geven. Hij is commissaris bij Stadsherstel in Amsterdam, en er daardoor als een van de eersten van op de hoogte dat de Zuiderkerk vrij gaat komen.


Als Ivo Opstelten voor de tweede keer tot informateur wordt benoemd, schrijft Schilp hem een paar dagen later een 'beste Ivo'-brief. De twee kennen elkaar al jaren, onder meer van de Vereniging van Rijksgesubsidieerde Musea, waar Opstelten op dat moment nog voorzitter van is, en Schilp bestuurslid.


Schilp wijst Opstelten erop dat het NHM op dreef is, en vooral moet blijven bestaan. Met een schuin oog naar de dreigende bezuinigingen, attendeert Schilp de informateur erop dat een 'terugkeer' van het museum naar de John Frost-brug zo'n 5 tot 10 miljoen euro goedkoper uitvalt dan bouwen bij het NOM. En dat scheelt toch een slok op een borrel.


Ondertussen gaan Tweede-Kamerleden lijstjes maken voor de onderhandelaars met zaken waarop mogelijk bezuinigd kan worden. Er is zelfs even sprake van een bezuiniging van 300 miljoen op kunst en cultuur. Uiteindelijk wordt het 200 miljoen, met daarnaast een verhoging van de btw op entreekaartjes, die 90 miljoen moet opleveren.


Twee van de direct betrokkenen bevestigen dat het NHM vanaf dag 1 wordt genoemd. 'Je kunt niet 200 miljoen euro bezuinigen op cultuur, en zeggen: by the way, eentje krijgt wel 50 miljoen euro. Dat kan net te veel zijn voor het draagvlak in de sector.'


Bij het NHM slaat de paniek toe. Het gebouw is verloren, dat staat vast, maar ook de projectsubsidie staat ter discussie. Voor 2011 moet de staatssecretaris in een paar weken 30 miljoen euro aan bezuinigingen vinden. 'Het is natuurlijk veel makkelijker te bezuinigen op geld dat je nog niet hebt uitgegeven, dan op bestaande instellingen', zegt een direct betrokkene uit NHM-kring. 'Op een gegeven moment dreigde niks, nul, alles weg.'


Tot overmaat van ramp doet directeur Wim Pijbes van het Rijksmuseum eind september in Buitenhof een aanval op het NHM. Hij is er om uit te leggen waarom zijn museum het pistool waarmee Volkert van der G. Pim Fortuyn heeft vermoord, opneemt in de collectie. En passant meldt hij dat er helemaal geen NHM moet komen. Zonde van het geld, want er is al een nationaal museum voor geschiedenis, namelijk het zijne.


Het NHM brengt de neerlandicus Frits van Oostrom in stelling. Hij zit zowel in de raad van toezicht van het NHM als van het Rijksmuseum. Van Oostrom verklaart in interviews dat het Rijks er in de eerste plaats is voor kunst; de geschiedenis hoort bij het Nationaal Historisch. Een kleine week later moet Van Oostrom vertrekken uit de raad van toezicht van het Rijksmuseum.


Op 13 oktober geeft Schilp een interview aan de Volkskrant waarin hij het idee oppert de bouw van het museum uit te stellen als er zwaar moet worden bezuinigd. Het interview lijkt op het uitlokken van een korting. 'Ik zou het raar vinden als wij geheel buiten schot blijven. Dat zou ik principieel onjuist vinden.' Die woorden zijn 'dodelijk', vindt een kenner van de cultuursector.


Maar Schilp weet op dat moment al enige tijd dat er geen gebouw zal komen. Door zichzelf in de etalage te zetten, en tegelijkertijd te benadrukken dat het NHM als organisatie moet blijven bestaan, hoopt hij de projectsubsidie te redden. Het is een slimme zet, vindt een Kamerlid. 'Hij zette zelf een grote stap, niemand in de cultuursector heeft op dezelfde manier geanticipeerd op bezuinigingen.'


Op 29 oktober, een week geleden, maakt staatssecretaris Zijlstra bekend dat er definitief geen geld komt voor een gebouw van het NHM in Arnhem. De dinsdag daarna lekt uit dat het museum vanaf 1 januari voor vijf jaar de Zuiderkerk huurt. In Amsterdam, een van de voormalige concurrenten van Arnhem. De conclusie dat er sprake is geweest van dubbelspel, ligt voor de hand.


Nee, bezweert een direct betrokkene, dat is niet het geval. Als het NHM bij de brug had kunnen blijven, was het allang open geweest. Van een strategie om uit Arnhem weg te komen, was geen sprake. Is er dan sprake geweest van tegenwerking om weg te komen bij het Openluchtmuseum? Ja en nee, luidt het antwoord. Er is oprecht gewerkt aan het nieuwe museum, maar de plek bleef wringen. Dat het museum door de bezuiniging uit de houdgreep van het NOM is gekomen, is meegenomen. Maar het ging erom het best mogelijke museum in Arnhem neer te zetten. Sinds het najaar ging het er vooral om overleven.


Een van de Haagse betrokkenen noemt de gang van zaken rond de Zuiderkerk 'onhandig'. Maar anders dan anderhalf jaar geleden, staat Schilp nu niet met lege handen. In de Kamer - die zich neerlegt bij het schrappen van het gebouw in Arnhem - krijgt hij complimenten voor zijn ondernemingslust omdat hij zo snel een tijdelijke locatie heeft gevonden. En Kamerbreed wordt nog een keer uitgesproken hoe belangrijk het doel van het NHM is: het bevorderen van het historisch besef. Precies zoals Schilp een paar weken eerder betoogde in interviews.


In Arnhem blijft de stellige overtuiging dat de bouw van het NHM al een eind op streek had kunnen zijn, als het museum zich coöperatiever had opgesteld. 'Twee jaar werken aan je inhoud, en het NOM negeren. Het is verbijsterend. Terwijl de wil er wel degelijk was aan onze zijde.'


Maar een warm voorstandster van de samenwerking tussen het NHM en het NOM denkt inmiddels dat het misschien maar beter is zo. 'Het was daar nooit iets geworden. Het ging te stroef. Het NHM wilde niet, en het NOM eigenlijk ook niet. Er was geen chemie. Integendeel.'


Foto's Anp, Mecanoo, Guus Dubbelman, Jan de Vries, Marcel van den Bergh


7 juli 2006: De Kamer neemt een motie aan van Jan Marijnissen (SP) en Maxime Verhagen (CDA) waarin wordt aangedrongen op het oprichten van een Nationaal Historisch Museum.


29 juni 2007: Arnhem wint de wedstrijd om het museum van Den Haag en Amsterdam, beslist minister Plasterk van Cultuur. De stad wint met een plan voor een canontoren naast het Nederlands Openluchtmuseum.


26 september 2008: Erik Schilp wordt benoemd tot algemeen directeur van het NHM, Valentijn Byvanck tot inhoudelijk directeur.


25 maart 2009: De NHM-directie maakt bekend het museum te willen vestigen naast de John Frostbrug, in plaats van naast het Openluchtmuseum.


30 juni 2009: De Kamer fluit minister Plasterk terug en blokkeert de locatie bij de brug. Het NHM moet naast het Openluchtmuseum verrijzen, eist de Kamer.


16 juni 2010: De bouw van een ondergrondse parkeergarage bij het NHM blijkt 60 miljoen euro te kosten, meer dan er voor het museumgebouw zelf beschikbaar is.


23 juni 2010: Staatssecretaris Van Bijsterveldt van Cultuur eist dat de directie van het NHM voor 1 september een plan indient voor een gebouw van 50 miljoen euro.


21 september 2010: Prinsjesdag: Het NHM krijgt een korting opgelegd van 4 miljoen euro.


29 oktober 2010: Staatssecretaris Halbe Zijlstra van Cultuur maakt namens het kabinet bekend dat de 50 miljoen euro die beschikbaar was voor het NHM, er vanwege bezuinigingen niet komt.


2 november 2010: Het nieuws lekt uit dat het NHM voor 5 jaar in de Zuiderkerk trekt.


Foto's Anp, Mecanoo, Guus Dubbelman, Jan de Vries, Marcel van den Bergh


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden