Episode 98: Notorious (1946)

Het zijn louter mannelijke regisseurs die met het thema 'slapen met de vijand voor de goede zaak' hebben gespeeld. Dat deed Hitchcock ook in Notorious. Is het nog steeds een perfecte thriller?

'Boosaardige moeders, zij vormen een constante in Hitchcockfilms. Overbezorgde, betuttelende, afgunstige, oudere vrouwen. Heeft ongetwijfeld te maken met de jeugd van Hitchcock, die hij dikwijls omschreef als een heel eenzame tijd. In North by Northwest zit Cary Grant onder de plak bij zijn moeder. Bij The Birds is Jessica Tandy heel streng voor haar zoon. Anthony Perkins kan in Psycho zelfs niet loskomen van zijn overleden moeder. Zo kunnen we er nog wel een paar aanwijzen - in Rope, in Marnie - en ook de spionagethriller Notorious telt een heel gemeen, dominant, aristocratisch exemplaar: Madame Anna Sebastian, een vileine rol voor de Oostenrijkse actrice Leopoldine Konstantin. Zij is het type: had ik 't je niet gezegd? Haar zoon Alexander (Claude Rains) bijt dan op zijn lip. Totdat hij haar verbijsterd moet bekennen: 'Ik blijk getrouwd met een Amerikaanse spionne.'


Grootindustrieel Alexander ontdekt dat op tweederde van de film, en zijn moeder weet wel raad. Uit de weg ruimen, die vrouw. We zeggen niets, we zullen haar langzaam vergiftigen. Gewoon wegsturen, dat kan niet. Het zou Alexanders positie ondermijnen in zijn naziclub, die in 1945 is uitgeweken naar Zuid-Amerika. Direct na de Tweede Wereldoorlog smeden zij hun sinistere plannen in Rio de Janeiro. Met uranium en de kennis van een prominente Duitse naziwetenschapper willen ze een atoombom in elkaar zetten.


Die spionne is Alicia Huberman (Ingrid Berman), en ik mag wel zeggen dat Carice van Houtens personage Rachel Stein uit Zwartboek deels op haar is gebaseerd. Al is dat maar weinigen opgevallen, geloof ik. Slapen met de vijand voor de goede zaak. In Zwartboek papt Rachel aan met SD-officier Ludwig Müntze (Sebastian Koch). Zo vergaart ze informatie die moet leiden tot de bevrijding van Tim Kuipers, de door de Duitsers opgepakte zoon van verzetsleider Gerben Kuipers (Derek de Lint). Alicia wordt in Notorious op Alexander en consorten afgestuurd omdat de Amerikaanse inlichtingendienst vermoedt dat er iets speelt, daar in Rio. Maar wat? Ze zijn bij Alicia uitgekomen om twee redenen: haar vader was tot zijn veroordeling en tot haar verdriet fanatiek sympathisant van de nazi's, deze slechteriken zullen haar dus zeker vertrouwen. Bovendien is ze 'notorious': ze heeft een reputatie om haar vele affaires. Bij eentje meer in bed belanden, daar heeft zij vast geen moeite mee.


Er is één complicatie: agent T.R. Devlin (Cary Grant), die als eerste het contact met Alicia legt, wordt voorafgaand aan de geheime operatie hopeloos verliefd op haar, en zij op hem. Ze beleven een paar mooie dagen in Rio, nog onwetend van de opdracht die Alicia precies zal krijgen. Dan wordt Devlin voor verder overleg naar de Amerikaanse ambassade geroepen. Het plan: Alicia moet koste wat kost Alexander verleiden. Dat valt niet goed bij Devlin, maar hij begrijpt het hopeloze van zijn zaak.


Vanaf dit punt slaat Devlin om, als een jaloerse minnaar. Kortaf, bits, zogenaamd heel professioneel zet hij haar aan tot het schaken van Alexander. Werk gaat voor de liefde, drukt hij achteloos uit. Alicia is geschokt. Ze denkt dat Devlin haar misbruikt heeft, dat hij altijd al wist dat ze met Alexander naar bed moest en hij alleen voor de lol met haar heeft gezoend. Dat is niet waar, maar voor het moment laat Devlin het maar zo.


Niettemin blijft de seksuele spanning - te vergelijken met Thom Hoffman in Zwartboek die eigenlijk Carice voor zichzelf wil - tussen de twee voelbaar. Ze ontmoeten elkaar regelmatig als Alicia informatie komt doorspelen, op de renbaan, of op een bankje in het park. Ze wil zijn liefde testen door hem te kwetsen en ze laat zich op zeker moment ontvallen: 'Je kunt Alexander nu ook toevoegen aan mijn lijstje playmates, hoor.' Devlin begrijpt: het is gebeurd, ze hebben inderdaad gevreeën, maar veinst wederom desinteresse.


Hij: 'Nou, dat heb je dan ook snel voor elkaar.'


Zij: 'Dit is toch wat je wilde?'


Hij: 'Skip it! - hou erover op!'


Het geraffineerde scenario voor Notorious is van Ben Hecht, bijgenaamd de 'Hollywood Shakespeare'. Dat plotpunt over uranium was in 1946 natuurlijk hoogst actueel, zo vlak na de eerste atoombom van 6 augustus 1945. Goed gevonden, maar tijdens de voorbereidingen in de zomer van 1945 vond de beoogde producer David O. Selznick juist dat uranium totaal ongeloofwaardig. Niet helemaal onbegrijpelijk, dat was allemaal geclassificeerde informatie. Hitchcock en Hecht wisten evenwel dat ze hun research goed hadden gedaan en stapten over naar studio RKO. Nog voordat in oktober 1945 begonnen werd met draaien, konden ze - pal ná Hiroshima - al hun gelijk halen over de rol van het uranium in de plot.


Misschien is het Mata Hari-motief dan weer eerder een verhulde mannenfantasie, zou kunnen. Ik ken alleen maar mannelijke regisseurs die met het gegeven van 'slapen met de vijand' hebben gespeeld: Hitchcock hier dus en trouwens ook in North by Northwest. Ang Lee in Lust, Caution (2007). George Fitzmaurice in Mata Hari (1931), met Greta Garbo. En wij in Zwartboek (2006). Ter verdediging kan ik zeggen dat het personage van Carice geplukt is uit de oorlogswerkelijkheid. Ze is gebaseerd op drie bestaande verzetsvrouwen: Esmée van Eeghen, Kitty van der Have en Ans van Dijk, van wie wij verschillende aspecten hebben samengevoegd. Centrale vraag, zoals Derek de Lint die aan Carice voorlegt: 'Hoe ver zou je willen gaan?' Achteraf bijna een letterlijk citaat uit Notorious, zo zag ik nu pas in. 'Zou je zover voor ons willen gaan?', informeert chef geheime dienst Prescott als Ingrid Bergman komt vertellen dat Alexander stante pede met haar wiltrouwen. Dus ik denk dat co-scenarist Gerard Soeteman vroeger Notorious ook heeft gezien. Zo'n sleutelzin blijft dan onbewust hangen, en duikt als vanzelf op in Zwartboek: verborgen continuïteit.


Hitchcockfan bij uitstek François Truffaut noemde Notorious de 'perfecte thriller', misschien wel diens allerbeste ooit. Daar valt veel voor te zeggen, ook al door het sterke slot. Cary Grant heeft Ingrid Bergman op het nippertje gered. De nazi's begrijpen dat Alexander zo stom is geweest een mol in hun organisatie toe te laten. Hij zal dat met de dood moeten bekopen, ze wachten hem in het diabolische eindshot al op in de deuropening van zijn villa. En zijn moeder had hem nog wel zó gewaarschuwd!


Toch deel ik Truffauts mening niet helemaal. Dat komt door de beperkingen van de achtergrondprojecties. De hele film is gedraaid in de RKO studio's te Beverly Hills, alleen de buitenbeelden van Miami en Rio zijn ter plekke geschoten door de second unit - met figuranten als stand-ins voor de acteurs. Dit zijn de totalen, waarna Hitchcock de rest invult met mediumshots en close-up van zijn cast in de studio. Om de suggestie te wekken dat we nog steeds op locatie zijn, zie je die schokkerige straatbeelden van Rio op de achtergrond geprojecteerd. Geeft meer vrijheid: je bent niet afhankelijk van het weer, je kunt in de studio alles perfect uitlichten en in reiskosten scheelt het ook. Maar dat trucje is zó opzichtig en keert zo vaak terug, dat het mij - na bijna 70 jaar - stoort. Hinderlijk ouderwets, hoezeer cameraman Ted Tetzlaff ook grossiert in prachtige, soms surreële beelden, of van 15 meter hoog de camera laat aanvliegen tot een close-up van die voor de plot zo belangrijke, gestolen sleutel in de hand van Ingrid Bergman. Gedateerd, bij andere Hitchcocks voel ik dat minder.'


Notorious (1946)

Genre: spionagethriller

Regie: Alfred Hitchcock

Met: Cary Grant, Ingrid Bergman, Claude Rains, Leopoldine Konstantin, Louis Calhern e.v.a.

101 min / zwart-wit. Genomineerd voor 2 Oscars: 'beste bijrol' (Claude Rains) en 'beste oorspronkelijke scenario' (Ben Hecht).

Atoombom

Het geraffineerde scenario voor Notorious is van Ben Hecht, bijgenaamd de 'Hollywood Shakespeare'. Grootindustrieel Alexander is een nazi. Direct na de Tweede Wereldoorlog smeedt hij - samen met zijn naziclub - een sinister plan. Met uranium en de kennis van een prominente Duitse naziwetenschapper willen ze een atoombom in elkaar te zetten. Dat plotpunt over uranium was in 1946 hoogst actueel, zo vlak na de eerste atoombom van 6 augustus 1945. Goed gevonden, maar tijdens de voorbereidingen in de zomer van 1945 vond de beoogde producer David O. Selznick juist het uranium totaal ongeloofwaardig.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden