Episode 96: Apocalypse Now (1979) - Deel II

Francis Ford Coppola wist dat er bij Apocalypse Now geen lopend verhaal was en geen pakkend einde. Er zijn een aantal briljante scènes, maar de film als geheel klopt niet.

'Geteisterd, dat werden de opnamen voor Apocalypse Now. Martin Sheen kreeg halverwege een hartaanval. Marlon Brando verdomde het de tekst te leren. Dennis Hopper ging over iedere zin in discussie met de regisseur: 'Zo voel ik het niet, Francis.' Helikopters die van het Filipijnse leger waren gehuurd, werden telkens teruggeroepen om rebellen in de jungle te bestrijden. Ze rekenden buiten de tyfoon Olga, de draaitijd liep een half jaar uit, ze gingen finaal over budget en het vroeg twee jaar om met een eindmontage te komen.


Dat weten we allemaal door de documentaire Hearts of Darkness: A Filmmaker's Apocalypse (1991). Daarin vind je het materiaal dat Eleanor Coppola achter de schermen schoot; ze heeft de algehele horreur op de set genadeloos gevangen. Ik kijk en denk dan: hij moet zich als regisseur wel een boel ellende laten weggevallen. Het is een wonder dat hij niet zelf getroffen werd door een hartaanval. Je krijgt bijna tranen in je ogen als je een collega-filmmaker zo ziet worstelen met de weerbarstige werkelijkheid en die obstructieve acteurs. Ook omdat je weet dat hij er nimmer meer overheen is gekomen, financieel en mentaal. En wat het nog erger maakt: Coppola zelf is óók megalomaan. Op vragen van een reporter over de medische staat van Sheen reageert hij getergd: 'Je weet hoe slecht het voor ons is om dit in de krant te zetten. Martin Sheen is pas dood als ik dat zeg!'


En toch: dat Apocalypse Now zo'n onevenwichtige film is geworden, ligt niet louter aan alle problemen op de set. Het ligt toch eerst en vooral aan het scenario. Zoals Coppola voortdurend tegen zijn vrouw Eleanor roept: 'Het ergste voor een regisseur is om een film te maken waarvan hijzelf weet dat-ie niet goed is.' Hij beseft dat hij geen lopend verhaal heeft. En geen pakkend einde. Hij heeft een aantal briljante scènes, maar hij weet vooral dat de film als geheel niet klopt. En dat heeft alles te maken met het gebrek aan dramaturgie.


Dat het idee van de bootreis geleend is uit Joseph Conrads novelle Heart of Darkness (1899) is algemeen bekend, maar dat Coppola en zijn co-scenarist John Milius ook te rade zijn gegaan bij Fellini's La dolce vita (1960), is zelden opgemerkt. Je kunt de crosslink met Fellini afleiden uit de stille verwijzingen die in Apocalypse Now zijn verstopt, zoals het vorige week besproken shot van de koe die onder een helikopter bungelt - een variatie op het enorme beeld van Jezus dat in de opening van La dolce vita naar het Vaticaan wordt gevlogen. Maar je ziet het vooral aan de structuur.


Fellini presenteert een mozaïek van een twaalftal losse, markante scènes, die worden verbonden door de aanwezigheid van Marcello Mastroianni. Langzaamaan begrijpen we dat hij ooit literaire ambities koesterde, maar dat hij de moed niet meer kent om aan de Grote Roman te beginnen. Daarom heeft hij gekozen voor een relatief eenvoudig bestaan als paparazzo, gossipjournalist. Dat werk brengt hem op talloze locaties in Rome. Het geeft Fellini de kans om zijn 'visuele symfonie' over de eeuwige stad in gang te zetten. Hij geeft al die losse verhalen hun eigen timbre en tempo mee: adagio, allegro, scherzo. Dus: soms langzaam en gevoelig, dan weer snel en levendig, of speels, et cetera. En Marcello zwerft door al die scènes met hun wisselende stemmingen heen.


Dit is de blauwdruk die de makers van Apocalypse Now tot voorbeeld kozen. Alles wat ze kwijt wilden over de gekte van de Vietnamoorlog hebben ze een plek proberen te geven. Denk aan de surfscène met Robert Duvall, de scène van het optreden van de Playboybunnies in de wildernis of de schietpartij à la het beruchte bloedbad van My Lai, verplaatst naar een tegemoetkomende boot vol Vietnamezen. Maar omdat Apocalypse Now een Amerikaanse film is, wordt na iedere losse scène nadrukkelijk geroepen: zo, dat was dan dat, maar we hebben ook nog een plot, hoor! En de plot luidt: wie is toch die mysterieuze kolonel Kurtz? Waarom moet deze zo dikwijls gedecoreerde Amerikaanse officier nu door Martin Sheen worden omgelegd in de jungle van Cambodja?


Dat voelt aan als een dramaturgische kunstgreep. Na iedere losse scène vaart de patrouilleboot weer verder en zien we Sheen bladeren door de dossiers over Kurtz. Telkens krijgen we iets meer flarden aan informatie. De kijker denkt: o ja, over hém gaat het, ik was nog even met mijn gedachten bij die sterke scène met Robert Duvall. Juist de meeste van die sterke, groots opgezette scènes hebben helemaal niets met kolonel Kurtz te maken. Dit zijn de scènes waar het Coppola en Milius uiteindelijk om ging. De tussenvoegsels over Kurtz zijn een (mislukte) poging nog wat dramaturgie in het verhaal te brengen.


Daarmee kijken we in feite dus naar twee verschillende films: een hyperbolische Vietnamcollage in de stijl van Fellini, plus een film noir over de hitman Sheen die langzaamaan twijfels krijgt over zijn opdracht, omdat hij de persoon die hij moet vermoorden op basis van de dossiers steeds sympathieker vindt. Dat wordt wel heel hybride. Of, beter: de truc om de plot te stuwen is zo doorzichtig dat het begint te storen. Bij La dolce vita proef je die kunstgrepen nooit. Gewoon omdat Fellini die er niet instopte. En tóch vertelt hij zijn symfonie zo vloeiend dat je als kijker met hem meedanst.


Wellicht was het samenhangender geweest als Martin Sheen alle moeilijkheden onderweg zelf had moeten overwinnen. Nu blijft hij passief, hij is eerder observant. Marcello observeert weliswaar ook, maar hij is tegelijkertijd onderdeel van de gebeurtenissen. Hij gaat achter Anita Ekberg aan, hij neemt zijn vader mee uit eten, hij bezoekt een feestje van zijn geletterde vriend Steiner, hij is actief. Bij de grote scènes in Apocalypse Now staat Martin Sheen voornamelijk aan de zijkant, loopt hij nauwelijks gevaar. Je kunt zeggen: als een professional waakt hij over zijn opdracht. Het is de bedoeling dat hij in het diepste geheim het kamp van Kurtz zal infiltreren, wordt ons in het begin verteld. Maar als hij daar dan eindelijk aankomt, staat Kurtz' privéleger hem op te wachten en hij vaart daar doodleuk op toe. Zou een agent van de special services dat zo aanpakken? Nee, dit is wel heel dom. Hij wordt dan ook prompt opgepakt en in een kooi gesmeten. Vreemde twist. Vanaf dit punt stort de film in, de aanwezigheid van Marlon Brando als kolonel Kurtz ten spijt.


Iedere film begint op papier. Je kunt wel wat aanpassen tijdens het draaien, of oplossen in de montage, maar als het scenario niet snor zit, maak je het jezelf als filmmaker wel heel lastig, ben je eigenlijk al verloren. John Milius leverde de meeste militaire situaties voor Apocalypse Now. Ik heb met hem gewerkt aan een project over de Slag bij Montecassino en ik heb hem leren kennen als een genereuze man, met een encyclopedische kennis over militaire geschiedenis. Een niet te stuiten stroom aan feiten en weetjes geeft hij je, maar eerlijk gezegd: hij was ook een warhoofd. Als je hem probeerde bij te sturen antwoordde hij: ja, dat doen we, en vervolgens ratelde hij vol overgave uren door. Ik dacht: oei, dit wordt niets en toen Total Recall mij werd aangeboden ben ik snel overgestapt. Ik vermoed dat iets soortgelijks is gebeurd in de samenwerking tussen Milius en Coppola. Kolonel Kurtz is de plot, maar eerst krijgen we nog even dit, en dit, en vergeet dat ook niet. Uiteindelijk zat Coppola op de set met de brokstukken. En hij wist het.'


Apocalypse Now (1979)

Genre:

oorlogsdrama


Regie:

Francis Ford Coppola


Met:

Martin Sheen, Marlon Brando, Robert Duvall, Dennis Hopper, Laurence Fishbone e.v.a.


Oorspronkelijke versie:

153 minuten Redux: 202 min/kleur


Winnaar Gouden Palm Cannes; 2 Oscars (beste geluid, beste cinematografie)


BLAUWDRUK FELLINI

Fellini schiep voor La dolce vita een mozaïek van een twaalftal losse, markante scènes, die worden verbonden door de aanwezigheid van Marcello Mastroianni. Hij gaf al die losse verhalen hun eigen timbre en tempo mee, soms langzaam en gevoelig, dan weer snel en levendig of speels. Zo zwierf Marcello door al die scènes met hun wisselende stemmingen heen. Diezelfde blauwdruk hadden de makers van Apocalypse Now voor ogen, maar daar liep het anders.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden