Episode 79: The bridge on the river kwai (1957) deel 1

Twee onverzoenlijke gelijkhebbers staan in de film The Bridge on the River Kwai tegenover elkaar. Het gaat hard tegen hard, het gaat om de eer en het eigen gelijk, er is geen tussenweg mogelijk.

The Bridge on the River Kwai (1957)


Genre: oorlogsdrama


Regie: David Lean


Met: Alec Guinness, William Holden, Jack Hawkins, Sessue Hayakawa, James Donald e.v.a


161 min / kleur


Winnaar 7 Oscars


'Zodra ik een idealist zie aankomen, doe ik meestal maar snel een stapje opzij. De overtuiging van het eigen gelijk, het fanatisme dat erbij hoort, het wil nogal eens het zicht op de werkelijke situatie belemmeren: prinzipienreiterei. In het zo geslaagde David Lean-drama The Bridge on the River Kwai maken we kennis met liefst twee van die onverzoenlijke gelijkhebbers. Het eerste uur spitst zich toe op de strijd over principes tussen de Britse luitenant-kolonel Nicholson (Alec Guinness) en de Japanse kolonel en kampcommandant Saito (Sessue Hayakawa). Het is 1943 en met zijn bataljon aan krijgsgevangenen is Nicholson het Japanse werkkamp in het westen van Thailand binnen komen marcheren. Keurig in het gelid, ze stralen iets uit van: ook al zijn we dan gevangenen, we laten ons niet kisten. Om die houding te onderstrepen fluiten ze gezamenlijk een mars, het beroemde liedje uit de film: Colonel Bogey. Daarover wordt gezegd dat de Britten in de oorlog op die melodie zongen: 'Hitler... has only got one ball'. Dat wilde Lean de manschappen eerst ook in deze film laten zingen, maar producent Sam Spiegel vond dat een tikkeltje te ordinair. Dus werd het fluiten en wat een vondst was dat van de filmcomponist Malcolm Arnold, achteraf. Het Britse publiek wist toch wel wat er werd bedoeld, en voor alle overige oren drukt deze mars uit: het moreel van de troepen is hoog, zelfs in deze verre vreemde wereld vormen we een eenheid.


Het Britse bataljon zal door de Japanners worden ingezet om de brug over de rivier de Kwai te voltooien. Die brug vormt een essentieel onderdeel van de zogeheten Birmaspoorlijn die Bangkok met Rangoon moet verbinden. Een spoorlijn met een lengte van 415 kilometer, 1 meter breed, 16 maanden werk in onherbergzaam gebied. Een helse klus in de hitte waarbij in werkelijkheid duizenden doden vielen, onder wie veel Nederlanders. Het is niet zo dat kolonel Nicholson erop tegen is dat zijn manschappen helpen bij het bouwen van de brug. Maar met de Conventie van Genève in de hand wijst hij de kampcommandant er de volgende dag bij het appèl op dat hij en zijn officieren vrijgesteld dienen te worden van de zware lichamelijke arbeid, zij behoren leiding te geven. Kolonel Saito, toch al in het nauw gebracht door de tijdsdruk bij het voltooien van de brug, vat die met een stiff upper lip gebrachte mededeling niet goed op. Hij slaat Nicholson met diens exemplaar van de Geneefse Conventie om de oren, het begin van deze titanenstrijd.


Saito's belang is helder: als de brug niet op tijd wordt voltooid, zal hij als falend leider harakiri moeten plegen. Hij heeft ieder stel handen hard nodig, die van de officieren niet uitgezonderd. Maar Nicholson weet niet van wijken. Zelfs niet als Saito zegt: je krijgt drie seconden en anders schiet ik jou en je zes officieren overhoop met een mitrailleur die hij in allerijl heeft laten aanrukken. Net als de kampcommandant zijn dreigement wil uitvoeren, springt dokter majoor Clipton (James Donald) ertussen: wij zijn hier allemaal getuige van, dit is een oorlogsmisdaad en als de oorlog eenmaal is afgelopen, zal het je zwaar worden aangerekend. Getergd draait Saito zich om, laat de Britse officieren in de brandende zon staan en als de nacht volgt, staan ze daar nog steeds. Om ze klein te krijgen zal Saito ze de volgende dag in een zweethut stoppen en voor Nicholson heeft hij nog iets ergers in petto: de 'oven', een donker hok met een zinken dak, de hitte zal hem na verloop van tijd doen breken.


Het hele conflict is door David Lean prachtig uitgewerkt. Op het deprimerende af, zou ik haast zeggen. Gezien de omstandigheden denk ik: zeg, valt hier geen mouw aan te passen, dan ben ik vanaf morgen wel weer principieel. Nood breekt wet, maar daar hoef je bij Nicholson noch Saito mee aan te komen. Over de mogelijkheid van een compromis wordt in het geheel niet gesproken. Het gaat hard tegen hard, het gaat om de eer, en het eigen gelijk, het is dít of het is dát, geen tussenweg mogelijk. Saito begrijpt wel dat Nicholson liever zal sterven dan toegeven en hij vervloekt de Brit erom. Wat de hele zaak ook al niet helpt, is dat de Engelse manschappen voornamelijk lopen te lanterfanten bij het bouwen van die brug. Dan valt er weer eens een paal om, dan zakt een gedeelte van de brug 'toevallig' in, het schiet niet op, allemaal. Doelbewuste sabotage, uiteraard, waarmee Saito in feite wordt gechanteerd. Hij gooit zijn voorman eruit, hij zal zelf de leiding wel nemen, maar helpen doet het niet. Stap voor stap moet Saito achteruit, hij heeft geen keus. Midden in de nacht laat hij Nicholson uit de 'oven' halen, hij probeert hem te paaien met een diner, compleet met whisky en sigaren. Nicholson geeft geen krimp, hij neemt alleen een slok whisky. Wéér die 'oven' in, en een trap na, zelfs de realistische dokter Clipton kan Nicholson bij een volgend bezoekje niet vermurwen. En verdomd! - hij wint.


Na een uur film geeft Saito het op. Om zijn gezicht te redden, verzint hij een doorzichtige smoes. Het is de dag van de glorieuze overwinning uit de Japans-Russische oorlog van 1905 en daarom kondigt hij een algehele amnestie af. En ja, dat geldt ook voor Nicholson. En nee, hij en zijn officieren hoeven geen zware lichamelijke arbeid te verrichten. Terwijl we Nicholson uit de 'oven' zien strompelen, ten overstaan van zijn manschappen, die hem toezingen en even later op de schouders nemen, monteert Lean er een veelzeggend tussen-shot in: Saito, die daar verslagen in zijn kantoortje zit, hij is in tranen uitgebarsten. Vernederd, in zijn eigen kamp, door die rot-Engelsen... je hebt als kijker bijna met hem te doen. Heel goed van Lean, die wisselende emoties.


De superieure Britten buiten hun 'overwinning' onmiddellijk uit. Er wordt een vergadering belegd met Saito en zijn staf en prompt nemen Nicholson en zijn ingenieurs de hele boel over. Ze hebben veel ervaring met het bouwen van soortgelijke bruggen in India en vanaf nu gaan we het eens even helemaal anders doen. Om te beginnen moet-ie een paar honderd meter stroomafwaarts: daar is rotsgrond, nu staat het geval te wankelen op klei. Onverantwoord! Om tijd te winnen zullen ook de Japanse officieren de handen uit de mouwen moeten steken - een vileine omdraaiing van Nicholson - en zich moeten schikken naar het Britse bevel. De aangeslagen Saito kan slechts stamelen: 'I already gave the order...', maar zijn rol is overduidelijk uitgespeeld. Voortvarend gaan de Britten aan de slag, lees de impliciete boodschap: die Jappen snappen niets van techniek. Wat wel weer grappig is als je weet dat ze in werkelijkheid langzaamaan de complete Amerikaanse automarkt hebben overgenomen. Maar goed: het toppunt van ironie is natuurlijk dat Nicholson nu met hetzelfde fanatisme waarmee hij Saito heeft bestreden die brug voor de Japanners gaat bouwen en tegenspraak duldt hij niet. Als dokter Lipton er fijntjes op wijst dat Londen dit weleens als collaboratie kan uitleggen, veegt Nicholson zijn argumenten van tafel. Welnee! Dit is goed voor het moreel van de mannen, we zijn er nu toch, een brug die ook na de oorlog dienst kan doen, gebouwd door Britse soldaten, vervuld met trots, en niet als slaven. Hij draaft volkomen door, maar de dokter, die heeft natuurlijk gelijk.'(wordt vervolgd)


Colonel Bogey

Met zijn bataljon krijgsgevangenen marcheert luitenant-kolonel Nicholson een Japans werkkamp in Thailand binnen. Ze fluiten gezamenlijk een mars, het beroemde liedje uit deze film: Colonel Bogey. Over dat liedje wordt gezegd dat de Britten in de oorlog op die melodie zongen: 'Hitler... has only got one ball'. Dat wilde regisseur David Lean de manschappen ook in deze film laten zingen, maar producent Sam Spiegel vond dat een tikkeltje te ordinair. Dus werd het gefloten. Wat een vondst was dat van de filmcomponist Malcolm Arnold.

undefined

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden