Episode 78: Il conformista 1970 Volgens Verhoeven PAUL VERHOEVEN EN ROB VAN SCHEERS

Dat Bertolucci de film Il conformista durfde op te hangen aan het duistere personage Marcello blijft bewonderenswaardig. Het is voor de kijker interessant om zo'n meeloper te volgen.

'Van Bertolucci's films uit de jaren zeventig herinner ik mij Il conformista het beste. Blijkbaar maakten Last Tango in Paris (1972) en Novecento (1976) minder indruk. Als uitgangspunt voor Il conformista koos Bertolucci - die zelf het scenario schreef - de gelijknamige roman van Alberto Moravia uit 1951. Opmerkelijk, hoor. In een boek kom je wel weg met een amorele hoofdpersoon, een film ligt gevoeliger. Dat is niet alleen een artistiek, maar ook een commercieel product: het geld moet terugverdiend. We mogen wel stellen dat deze Marcello Clerici een vreselijke man is. Al geeft hoofdrolspeler Jean-Louis Trintignant (onlangs nog prachtig in Amour) hem iets van een menselijk gezicht mee, hij blijft een hitman voor de geheime dienst van Mussolini. Zijn opdracht: ga je oude professor filosofie opzoeken, lik je in bij diens gezin, en schiet hem vervolgens overhoop zodra je de kans krijgt. Mentaal moet je maar in staat zijn om je vroegere bewondering opzij te zetten, bereid zijn je leermeester te offeren voor een 'hoger' doel. Er wordt uitgelegd dat juist Marcello zo geschikt is voor de klus, omdat hij het vermogen tot empathie mist. Hij wil door zijn omgeving als 'normaal' worden beschouwd, zich conformeren, en in het Italië van de jaren dertig was 'normaal' fascistisch. Ik heb Il conformista onlangs teruggekeken en zag wel wat mindere passages, maar dat Bertolucci zijn film durfde op te hangen aan zo'n duister personage blijft bewonderenswaardig.


In de openingsscène treft Marcello de laatste voorbereidingen voor de aanslag op professor Luca Quadri (Enzo Tarascio). Die is halverwege de jaren dertig gevlucht voor het regime van Mussolini en woont nu met zijn jonge vrouw Anna (Dominique Sanda) in Parijs, van waaruit hij een felle anti-fascistische campagne voert. De liquidatie zal plaatsvinden als het stel naar hun zomerverblijf vertrekt, ze zullen in een hinderlaag worden gelokt. Die autorit van de professor en Anna, met Marcello en zijn opdrachtgever Manganiello (Gastone Mochin) in de achtervolging, vormt de rode draad. We pikken ze regelmatig onderweg op en tussendoor worden de achtergronden in flashbacks ingevuld, vooral die van Marcello.


We zien hoe hij in zijn vroegste jeugd wordt gepest door zijn klasgenootjes. Hij heeft zo'n vrouwelijk voorkomen, ze willen hem een jurk aantrekken. We leren dat hij wordt meegenomen door een chauffeur, Lino (Pierre Clémenti) genaamd, die hem seksueel probeert te misbruiken. Er gaat een pistool af, Lino wordt geraakt. Marcello denkt dat hij hem gedood heeft, maar later blijkt Lino nog te leven. In zijn ambitie om 'normaal' te zijn, neemt Marcello na zijn studie bij Quadri een baan als ambtenaar bij het regime en trouwt met de leeghoofdige Giulia (Stefania Sandrelli), een katholiek burgermeisje. Hoewel Marcello niet katholiek is opgevoed, wil ze dat hij voor het huwelijk ter biecht gaat en hij doet dat dan maar braaf - én openhartig. De priester blijkt meer geschokt van Marcello's homoseksuele ervaringen dan van de mogelijke doodslag. Voorts leren we dat onze hoofdpersoon afkomstig is uit een gevallen middenklassegezin. Vader zit voor schizofrenie in een inrichting, moeder is aan de morfine en het ouderlijk huis blijkt een volledig verwaaide villa. Heel gezellig, allemaal.


Weliswaar wordt al deze informatie ons in brokjes geserveerd, verspreid over diverse flashbacks, maar ik denk dan toch: nou Bertolucci, je doet er wel alles aan om van Marcello een exceptioneel geval te maken. Ik vind dat niet zo sterk. Lang niet alle lieden die voor Mussolini of Hitler met hun arm omhoog stonden, waren seksueel getraumatiseerd, latent homoseksueel, of afkomstig uit gevallen adel, dat was nu juist het probleem. Vergelijk het maar met het personage van de sadistische kampcommandant Amon Goeth uit Spielbergs Schindler's List waar ik ook kritiek op heb. Door hem als complete psychopaat af te schilderen, wordt hij een uitzondering, hoef je niet meer over hem na te denken. Daarmee doe je de historische werkelijkheid geen recht.


Wat Marcello betreft, heeft Moravia een betere oplossing. Het zit niet in de film, maar in de roman lezen we in het begin hoe Marcello er plezier in schept om hagedisjes te vangen en dood te treiteren, iets waarin zijn vriendje Roberto niet wil meegaan. Ze krijgen ruzie, en als wraak wil Marcello hem met zijn katapult een lesje leren. De steen over de muur van Roberto's huis mist de jongen, maar doodt per ongeluk de kat. Het is daar en dan dat Marcello van zichzelf schrikt: die kat kan hem niets schelen. Hij moet aan zichzelf bekennen dat hij 'gewoon' zo is: zonder geweten, zonder empathie. Net zo goed een emotionele stoornis, en volgens mij was dat als inkleuring van de 'film-Marcello' afdoende geweest.


Bertolucci stapelt talloze oorzaken op, hij zat destijds als 30-jarige filmmaker zelf nogal verstrikt in de psychoanalyse. Neemt niet weg dat het voor de kijker interessant blijft zo'n meeloper te volgen, in zo'n milieu kom je niet vaak. Louis Malle deed het in 1974 met Lacombe, Lucien over een wat dommige jongen die bij het Franse verzet wil, daar geweigerd wordt, en zich dan maar bij de Franse Gestapo aanmeldt. Bertolucci was eerder en maakte er een gestileerde film noir van. Ik moet zelfs bekennen dat we de vaak aangehaalde tangoscène uit Soldaat van Oranje - waarin verzetsheld Rutger Hauer danst met SS-vrijwilliger Derek de Lint en waarmee het wankel evenwicht tussen 'goed' en 'fout' wordt uitgedrukt - deels uit Il conformista hebben 'geleend'.


Bij Bertolucci zit dat zo: Marcello is getrouwd met Giulia en gaat op huwelijkskreis naar Parijs, een betere dekmantel voor zijn moord-agenda is niet denkbaar. Eenmaal aangekomen logeren ze bij de professor en al snel laat Marcello zijn oog op de sensuele Anna vallen. Zij gaat gedeeltelijk mee in zijn avances, maar Anna doet dat vooral omdat ze eigenlijk wel trek heeft in Giulia. In de roman wijst Giulia haar af, ze is te veel een burgermeisje om aan een biseksueel avontuur te beginnen. Dat lijkt mij volkomen in character, maar Bertolucci laat zich de kans om lesbische liefde te verfilmen niet ontglippen. Ik begrijp dat wel. Je bent cineast, je zoekt naar verrassende beelden, ikzelf heb geprobeerd met script doctor Gary Goldman een lesbische scène in het scenario van Joe Eszterhas voor Basic Instinct te schrijven.


Na het verhoor - met dát shot, ja - zet Michael Douglas de verdachte Sharon Stone thuis af. Ze loopt blootsvoets naar binnen, dat was het einde van de scène en zo zit het ook in de film. Maar wij wilden dat verlengen: het licht in de woonkamer zou aan gaan, Sharon verschijnt voor het raam, Michael Douglas kijkt vanuit zijn auto toe. Sharons lesbische vriendin Roxy voegt zich bij haar en dan begint de seks. Leuk! - maar ergens in mijn achterhoofd klonk een stemmetje: waarom wil je dit per se tonen? Die relatie tussen Sharon en Roxy is toch allang duidelijk? Dit is toch een thriller? Is deze seksscène werkelijk nodig voor de plot? Nee dus, en in het belang van de film heb ik het hele idee laten vallen. Bertolucci werkt het juist helemaal uit, met orale bevrediging en alles, en tot slot die tango van de twee vrouwen in de danshal. Plotgewijs slaat dat hier nergens op, maar tóch bedankt: zo'n tango met twee danspartners van hetzelfde geslacht kwam bij Soldaat goed van pas.'


Il conformista (1970)


Genre: politiek drama


Regie: Bernardo Bertolucci


Met: Jean-Louis Trintignant, Stefania Sandrelli, Dominique Sanda, Enzo Tarascio, Gastone Moschin e.v.a.


111 min / kleur


Winnaar Gouden Beer Berlijn/1 Oscarnominatie (beste scenario naar bestaand werk)


Tango


'De vaak aangehaalde tangoscène uit Soldaat van Oranje - waarin verzetsheld Rutger Hauer danst met SS-vrijwilliger Derek de Lint en waarmee het wankel evenwicht tussen 'goed'en 'fout'wordt uitgedrukt - hebben we deels uit Il conformista 'geleend'.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden