Episode 70: Das Leben der Anderen (2006)

Een speelfilm kan je laten invoelen hoe doortrapt een politiek systeem in elkaar steekt. Das Leben der Anderen kun je zien als een politieke thriller met hitchcockiaanse trekjes.

'Ook in het Westen wisten we dat het leven onder de Stasi in de DDR geen lolletje was. Toch kan een speelfilm je nog eens flink laten invoelen hoe doortrapt zo'n systeem in elkaar steekt. Juist daarom mag je Das Leben der Anderen belangrijk noemen. Goed gecast, functioneel geregisseerd en opgebouwd uit korte scènes die zeer nauwkeurig zijn uitgedacht, allemaal.


Regisseur Florian Henckel von Donnersmarck schreef zelf het scenario. Hij heeft zich enorm in de materie verdiept.


Twee verhaallijnen vormen de basis van de plot. Allereerst is daar theaterschrijver Georg Dreyman (Sebastian Koch). Hij maakt een ontwikkeling door van loyaal partijlid naar criticus van het regime. Uiteindelijk publiceert hij anoniem een artikel in het West-Duitse periodiek Der Spiegel om uit te leggen hoe beroerd de hele situatie is: de hoge cijfers over zelfdoding worden sinds 1977 voor het gemak in de DDR maar niet meer bijgehouden.


Het tweede hoofdpersonage is de fanatieke Stasikapitein Gerd Wiesler (Ulrich Mühe), die langzaamaan van zijn geloof valt. Deze levens kruisen elkaar, omdat Wiesler in opdracht van minister van Cultuur Bruno Hempf (Thomas Thieme) belastend materiaal moet aanleveren over Dreyman. Hij luistert hem 24 uur per dag af, maar allengs ontdekt Wiesler dat het motief hiervoor niet politiek is: minister Hempf heeft achter de rug van Dreyman een verhouding met de mooie actrice Christa-Maria Sieland (Martina Gedeck), de levenspartner van de schrijver.


Zij laat dat gebeuren omdat het haar carrière helpt. En door Dreyman uit te schakelen, kan Hempf haar alleen hebben. Dit perverse gebruik van de Stasi voor persoonlijk belang doet Wiesler walgen. Hij kiest in zijn rapporten partij voor Dreyman door belangrijke zaken weg te moffelen of veel neutraler voor te stellen.


De personages uit Das Leben der Anderen zijn allen fictief, maar desondanks realistisch genoeg. Net als wij bij Zwartboek hebben gedaan, zijn ze samengesteld uit diverse bestaande figuren en uit historisch materiaal. Dat mag, vind ik. Het is een literaire oplossing die in dienst staat van het idee om de mentaliteit van een samenleving of een tijdvak te kunnen schetsen. Ik ken Florian, hij woont ook in Los Angeles en hij vertelde me dat er nogal wat kritiek was op deze fictionele elementen. Als hij riposteerde dat Spielberg iets soortgelijks deed met Oskar Schindler, kreeg hij te horen: ja, maar die figuur heeft écht bestaan. Toch denk ik dat Schindler's List misschien nog wel meer fictie is dan Das Leben. Ik heb eerder in deze rubriek al eens uitgelegd wat mijn bezwaren tegen Spielbergs werkstuk zijn. Een ander punt was dat Florian van de foute Stasi Wiesler in zijn film een held zou hebben gemaakt. Ook onzin, vind ik. We beleven diens werdegang, en die staat uiteraard model voor de ondergang van wat derreal existierende Sozialismus werd genoemd. De DDR is niet voor niets in 1989 geïmplodeerd.


Beschadigd hebben deze opmerkingen de film niet. Behalve alle Duitse prijzen won Das Leben de Oscar voor Beste niet-Engelstalige Film, onder meer ten koste van Zwartboek. Die viel aan het einde af voor de laatste vijf, maar met de overwinning voor Das Leben kan ik goed leven. En leuk voor Sebastian Koch vond ik het ook. Overigens heb ik hem voor Zwartboek niet op Das Leben gecast: die film is vóór Zwartboek gedraaid, maar kwam pas naderhand uit. Ik kreeg Sebastian aangereikt door onze Duitse casting director Risa Kes.


Een vondst is dat Das Leben na de val van de Muur nog even doorloopt, bij wijze van epiloog. Zoiets zie je maar zelden in een Amerikaanse film, daar was ongetwijfeld die val zelf het slot geweest. Omdat hij nog met veel vragen zit, duikt Dreyman de voormalige Stasi-archieven in. Ook heeft hij een confrontatie met de vroegere minister Hempf, die indirect verantwoordelijk is voor de dood van Dreymans vriendin Christa-Maria. De complete politieke constellatie is veranderd, maar de lijnen naar het verleden liggen bloot.


Ook in werkelijkheid, trouwens. Het maken van deze film was een pijnlijk proces. Zo bracht Ulrich Mühe - opgegroeid in de DDR en als theatermaker actief tegen het regime - in de publiciteit dat zijn tweede vrouw Jenny Gröllmann als informant voor de Stasi had gewerkt. En erger: dat ze hém bespioneerde. Nog op haar sterfbed begon Gröllmann een proces wegens smaad. Ze heeft dat uiteindelijk gewonnen. In alle persmappen over Das Leben moest die passage met een zwarte stift worden geschrapt, een aanvullend boek werd afgeblazen.


In de film is er meer verzoening. Het is Dreyman gebleken dat Wiesler hem niet heeft verlinkt en daarmee zijn leven heeft gespaard. Wiesler moest daarvoor wel een prijs betalen, want na het falen van de veiligheidsdienst en de publicatie in Der Spiegel is hij door zijn directe superieur Anton Grubitz (Ulrich Tukur) verbannen naar de postkamer. Na de Wende ziet Dreyman hem lopen, Wiesler is inmiddels postbode. Dreyman spreekt hem niet aan, maar draagt zijn nieuwe boek Die Sonate vom Guten Menschen op aan HGW XX/7, de voormalige codenaam van Wiesler. Als deze het boek in een etalage aantreft, koopt hij dat. Een ultrakorte dialoog impliceert alles.


'Inpakken?', vraagt de verkoper.


'Niet nodig. Het is voor mij', zegt Wiesler.


Je kunt Das Leben zien als een politieke thriller met hitchcockiaanse trekjes. Dat zit 'm in de verschuiving van de personages naar een object, in dit geval een schrijfmachine. We hebben al eens besproken hoe zo'n object de hele zaak aan de gang kan houden, Hitchcock noemt dat een McGuffin. Denk aan de microfilmpjes uit zijn eigen North by Northwest, of de visa uit Casablanca. In Das Leben is de schrijfmachine zo belangrijk, omdat de Stasi van iedere DDR-auteur weet waarmee die werkt, met welk lint en welk lettertype. Via een mol op de redactie van Der Spiegel hebben ze een kopie van het gewraakte artikel in handen gekregen, maar deze schrijfmachine herkennen ze niet. Die is dan ook vanuit West-Duitsland binnengesmokkeld, een handig klein model, aangeboden door Der Spiegel.


Zorgvuldig verstopt Dreyman de belastende machine in een ruimte onder de drempel van de woonkamer. Twee anderen weten hiervan: vriendin Christa-Marie en Wiesler, want die weet door het afluisteren álles. Tijdens een verhoor wordt Christa-Marie zwaar onder druk gezet. Zeg waar de schrijfmachine is of anders: einde loopbaan. Ze slaat door, de Stasi valt bij Dreyman binnen. Nu zal de zaak worden opgelost, de schrijver hangt. Maar: de machine is weg! Wiesler is de Stasi net voor geweest, hij heeft zijn beslissende keuze gemaakt. Dreyman gaat vrijuit en uit schaamte over haar verraad pleegt Christa-Marie zelfmoord. Ik moet zeggen: dit script zit 'geheid' in elkaar.


Na het internationale succes van Das Leben werd Florian gevraagd door Hollywood. Wat hem vervolgens overkwam, herken ik wel. Voor even was hij dé man: alles kon, wie wil je in je film, het mag wat kosten, en schrijf vooral zelf mee aan het scenario. Twee van de grootste en machtigste sterren - Angelina Jolie en Johnny Depp - tekenden voor zijn 100-miljoen-dollar-thriller The Tourist, maar toen die film in 2010 flopte, was het snel uit met de pret. Het wachten is nu op Florians revanche. Dat kan hoor, hij is pas 39 jaar, en hij heeft zijn Amerikaanse carrière, anders dan onze Mike van Diem, nog niet opgegeven. Florian is nu bezig met een nieuw project.'


Das Leben der Anderen (2006)


Genre: drama/politieke thriller


Regie: Florian Henckel von Donnersmarck


Met: Sebastian Koch, Marina Gedeck, Ulrich Mühe, Thomas Thieme, Ulrich Tukur e.v.a


137 min/kleur


Oscar voor Beste niet-Engelstalige Film


Extra: Schrijfmachine

'In Das Leben der Anderen speelt de schrijfmachine een cruciale rol. De Stasi weet van iedere DDR-auteur waarmee die werkt, met welk lint en welk lettertype. Via een mol op de redactie van Der Spiegel hebben ze een kopie van een artikel in handen gekregen, maar deze schrijfmachine herkennen ze niet. Die is dan ook vanuit West-Duitsland binnengesmokkeld, een handig klein model, aangeboden door Der Spiegel.'


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden