Episode 68: Rosemary's Baby (1968)

Als occulte thriller onderscheidt Rosemary's Baby zich van menig andere horrorfilm omdat Mia Farrow precies acteert waar ieder zwangere vrouw bang voor is.

'Een prachtvondst, dat liedje onder de openingshots van Rosemary's Baby. De camera zweeft over New York City en vangt vanaf grote hoogte de hoofdpersonen Rosemary (Mia Farrow) en Guy Woodhouse (John Cassavetes) op straat. Ze gaan samen een nieuw appartement bekijken. In beeldtaal een Hitchcock-achtige sequentie, maar juist door de muziek voel je direct al dat er iets wringt. Dat liedje heet Rosemary's Lullaby en wordt gezongen door Mia Farrow. Het is een eenvoudige melodie, ingezet door een basgitaar, op een walsend ritme, een zes-achtste maat. Zij zingt hoog: la-la-la-lala, heel losjes, akkoorden op een elektrische gitaar met tremolo klinken op, als ook een klokkenspel. Het lieflijke klankbeeld wordt doorsneden met sinistere ondertonen van een als een klavecimbel afgestelde synthesizer. Een slaapliedje, maar dan wel een heel griezelig slaapliedje. De compositie is van de Poolse componist Krzysztof Komeda, destijds bevriend met Roman Polanski. En wat heeft hij de ambigue sfeer van de film voortreffelijk gevangen. Het liedje keert in meerdere variaties terug, maar juist aan het begin werkt het ijzersterk. Voor de liefhebbers heb ik mijn vrouw Martine - violiste - gevraagd de muziek uit te schrijven. De bladmuziek wordt bij dit stukje afgedrukt.

Er zit natuurlijk een boel hocus pocus in Rosemary's Baby, oorspronkelijk geschreven door Ira Levin. Een satanische sekte zoekt een draagmoeder voor de Duivel, ze hebben hun oog laten vallen op de nieuwe buurvrouw Mia Farrow. Eerst zullen ze haar vertrouwen winnen. En haar vervolgens met geprepareerde chocolademousse drogeren, zo luidt het plan. Daarmee gaat ze knock-out, en dan kan Het Beest naar beneden komen om haar te bezwangeren. In feite de anti-christelijke versie van het verhaal dat vele katholieken nog steeds aanhangen over de Heilige Geest die op 'bezoek' komt bij Maria en Jezus verwekt. Rosemary's man Guy zit in het complot, omdat de sekte door middel van zwarte magie diens vastgeroeste loopbaan als acteur kan versnellen: hij krijgt een felbegeerde rol omdat de acteur die ervoor was gevraagd 'zomaar' blind wordt. Guy is dermate ambitieus dat hij bereid is zijn mooie vrouw voor zijn carrière te offeren, een faustiaans verbond.

Als je de synopsis zo leest, denk je: wát een onwaarschijnlijk plot. Toch onderscheidt deze occulte thriller zich van menig andere horrorfilm. Dat komt, omdat Mia Farrow precies speelt waar iedere vrouw tijdens de zwangerschap doorheen moet: wat voor kind zal eruit komen? Zal het wel gezond zijn? De angst voor ingrijpende gebreken bij de baby, de algehele onzekerheid en in haar geval het idee dat haar kind door de sekte wordt bedreigd. Mia Farrow is in het verhaal kwetsbaar, labiel, een frêle verschijning. Maar zelfs een stabiele persoonlijkheid als Martine kende eenzelfde soort gevoelens tijdens de zwangerschap van onze twee dochters. Dat gegeven maakt de film universeel. En dat-ie in 1968 is gedraaid, mag ook relevant worden genoemd: de jaren dat door het gebruik van thalidomide op grote schaal bij pasgeborenen ernstige afwijkingen werden geconstateerd, de zogeheten softenonbaby's. Zulke zaken resoneerden bij het zien van deze film allemaal mee in het achterhoofd van het toenmalige publiek.

Roman Polanski heeft Rosemary's Baby bekwaam in elkaar gezet. Ik mag wel zeggen: met de Zwitserse precisie van een mechanisch uurwerk. Alles verwijst naar elkaar, geen ontwikkeling of handeling is toevallig. Die precisie bij het aandraaien van de schroeven laat weinig ruimte voor de personages, uitgezonderd Mia Farrow dan. Alle overige acteurs staan geheel en al in dienst van de plot, ze kunnen zich weinig vrijheden permitteren. Ze zijn vooral bezig met het geven van hints aan het publiek. Iedere vijf minuten moeten wij denken: wat willen die opdringerige buren Minnie en Roman Castevet toch? En: wat is er met Mia? Waarom doet ze zo nerveus? Heeft dat te maken met de hormonen, of met het merkwaardige kruidje dat Minnie haar om de nek heeft gehangen? Wat zit er in die chocolademousse? Is dokter Sapirstein wel zo betrouwbaar, of levert hij ook diensten aan de satanische sekte? O jee, nu begint Mia ook al rauwe lever te eten! Wat is er aan de hand met die baby? Kan dit wel goed aflopen? Vooral bij een tweede, derde keer herzien valt op hoe overgeconstrueerd Rosemary's Baby is. Deels is dat inherent aan het genre: de thriller werkt nu eenmaal volgens vaste wetten. Eerst de intrige opbouwen, allerlei mensen verdacht maken, dat weer ontkrachten en dan vervolgens alles nogmaals op zijn kop zetten. Ik zie Rosemary's Baby graag, maar ik vind Hitchcocks Vertigo superieur.

Dat komt vooral door het einde, waarin Polanski de ambiguïteit die hij zo lang zorgvuldig heeft opgebouwd zomaar opgeeft. Het satanskind is geboren, ze hebben Mia verteld dat het een miskraam was. Maar ze hoort gehuil in het appartement naast haar en dan sluipt ze naar binnen, een mes in de hand. Daar staat het wiegje, in het zwart, en met een omgekeerde crucifix erboven. Satanisten uit alle windstreken hebben zich in het appartement verzameld. Ook heel exotische, zwarte mensen, dat zijn natuurlijk de drie koningen uit het kerstverhaal. Die omdraaiing wordt tot het bittere einde volgehouden. Mia kijkt in het wiegje, en schrikt zich het apelazarus.

'Wat hebben jullie met zijn ogen gedaan? Ze zijn geel!'

Sekteleider Roman Castevet oreert: 'Hij heeft de ogen van zijn vader.'

'Ja, Satan is zijn vader!', roept Minnie.

En dan begint die hele heksenkring te krijsen: 'Heil, satan! Heil, satan!' Daar haak ik af. Dat is too much.

Blijft staan dat Roman Polanski wél een interessante regisseur is. Ik voel me met hem verwant. We hebben op hetzelfde Amsterdamse studentenfilmfestival Cinestud in 1960 nog een prijs gewonnen. Hij voor zijn surrealistische Twee mannen en een kast, ik voor mijn surrealistische Een hagedis teveel. Op de dvd van Rosemary's Baby staan diverse extra's, en daarin kun je hem aan het werk zien. Ik kreeg direct het gevoel dat hij precies zo regisseert als ik. In dat interview zegt Polanski: 'Ik laat de acteurs enorm hun eigen gang gaan, en dan kijk ik wat ze doen en zet vervolgens de camera op de juiste plaats neer. Ik probeer ze niet te veel te sturen.'

Klinkt goed, maar daarna gaat hij aan de slag en dan blijkt hij werkelijk geobsedeerd door ieder detail. Mia gaat aan een tafel zitten, Polanski loopt er even langs, en hup: daar verplaatst hij haar arm al. Betere compositie! Vervolgens moet er in dat appartement een personage verschrikt de hoek om komen. Polanski speelt het voor en nóg een keer. Zo moet het en niet anders! Op een gegeven moment loopt hij achter een acteur, pakt hem vast en duwt hem letterlijk in de richting die hij op moet lopen, haha. En ik dacht: hij is al net zo springerig en bezeten als ik. Van mijzelf denk ik ook altijd dat ik mijn acteurs veel vrijheid geef, maar achteraf hoor ik dan dat het tegendeel waar is. Sommige topactrices - zoals Halina Reijn en Carice van Houten - straffen dat onmiddellijk af. Als ik weer eens iets heb voorgespeeld, kijken ze mij ernstig aan en zeggen: 'Paul? We hebben het nog niet begrepen... kun je het nog een keertje voorspelen?'

Rosemary's Baby (1968)

Genre

drama/occulte horror

Regie en scenario

Roman Polanski

Met

Mia Farrow, John Cassavetes, Ruth Gordon, Sidney Blackmer, Maurice Evans e.v.a.

136 min/kleur.

Oscar voor 'beste bijrol' Ruth Gordon

Rosemary's Lullaby

Het liedje wordt gezongen door Mia Farrow. De melodie is eenvoudig, ingezet door een basgitaar, op een walsend ritme, een zes-achtste maat. Zij zingt hoog: la-la-la-lala, heel losjes, akkoorden op een elektrische gitaar met tremelo klinken op, als ook een klokkenspel.

undefined

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden