Episode 58: One Flew Over the Cuckoo's Nest (1975)

Bij herzien moet ik constateren: de film is goed, maar toch niet de klassieker waarvoor hij doorgaans wordt gehouden.

'Na de Russische inval van 1968 verruilde regisseur Miloš Forman zijn geliefde Praag voor de Verenigde Staten en hij zette daar One Flew Over the Cuckoo's Nest op. Hij herkende in de oorspronkelijke roman van Ken Kesey uit 1962 een metafoor voor het communisme en de manier waarop dat individuen vermorzelt.


Dat het verhaal zich afspeelt in een psychiatrische observatiekliniek is natuurlijk geen toeval, ook al is die hier gesitueerd in Oregon. Verbanning naar een gesticht was een gekende Russische methode voor opruiming van dissidenten, weten we sinds Aleksandr Solzjenitsyn. Bovendien was er in de tijd dat de film gemaakt werd grote maatschappelijke belangstelling voor psychiatrie. Bij ons ging Het Werkteater ermee aan de slag.


In One Flew verschijnt de duivelse overheid in de persoon van hoofdzuster Mildred Ratched (Louise Fletcher, die merkwaardig genoeg een Oscar kreeg voor gemeen kijken, geméner kijken en héél gemeen kijken). Haar opstandige tegenvoeter is Randle McMurphy, in wie we Jack Nicholson herkennen. Hij heeft zichzelf naar een psychiatrische observatiekliniek laten transfereren, omdat hij geen zin heeft in dwangarbeid in de gevangenis. Daar zat hij een korte straf uit, wegens misbruik van een meisje van 15. Al beweert hijzelf dat ze eruitzag als 18 en maar al te graag seks met hem wilde.


McMurphy's komst brengt een schokeffect teweeg; hij ontpopt zich prompt als informele leider. Hij zet de overige patiënten aan tot ongehoorzaamheid. Hoofdzuster Ratched ziet dat met lede ogen aan. Die strijd tussen haar en McMurphy is de leidraad. Die escaleert, vooral als hij erachter komt in een tbs-achtige situatie te verkeren: niet de strafmaat, maar de directie bepaalt wanneer hij als vrij man de deur kan uitlopen. Zij wint, uiteindelijk. Na het zoveelste incident besluit zuster Ratched tot de meest draconische oplossing denkbaar: lobotomie, McMurphy eindigt als kasplantje.


Samengevat klinkt het zwaar dramatisch allemaal, en dat is het ook. De makers hebben gedacht: wat ál te zwaar, laten we er een aantal vrolijke scènes tussenzetten. Een ervan is als Nicholson weet te ritselen dat hij de halve populatie van de kliniek in een gestolen hospitaalbus propt en ze meeneemt op een visserstochtje, buiten medeweten van de leiding om natuurlijk. Een scène met de nodige humor, maar gek genoeg blijft de hele operatie zonder consequenties. De losgeslagen patiënten noch aanstichter McMurphy krijgen straf en dat is opmerkelijk. Behalve als je weet dat de scène als laatste is gedraaid en halverwege het verhaal werd ingevoegd. Er zijn gewoon geen vervolgscènes of terugverwijzingen voorhanden. Ook daarom moet ik bij herzien constateren: de film is goed, maar toch niet de klassieker waarvoor hij doorgaans wordt gehouden.


Er zijn mooie rollen, zoals van de jonge stotteraar Billy Bibbit (Brad Dorif), maar juist door die overdadig aangebrachte comic relief hangt het verhaal uit het lood. Ook op andere punten kijk je te eenvoudig door de constructie heen.


Wat maakt kunst tot goede kunst? Een kenmerk is volgens mij dat goede kunst zich de eerste keer niet te makkelijk mag geven. Anders verliest het bij de tweede, derde keer gegarandeerd aan kracht, krijg je het gevoel gemanipuleerd te zijn. Steven Spielberg is daar een meester in. Hij trekt je vol richting emotie, maar bij herzien lijkt het al snel een trucje.


Ik bedoel: er zijn genoeg stukken van Igor Stravinsky die ik bij de eerste keer beluisteren moeilijk vond, maar die ik steeds meer ben gaan waarderen. De gedichten van Gerrit Achterberg idem. Pas langzaam komt wat erachter schuilgaat naar je toe. Ook als ik Tolstoj of Dostojevski herlees, krijg ik niet het gevoel gemanipuleerd te worden. Die romans worden eigenlijk steeds beter. Daarin onderscheidt literatuur zich van lectuur. In het geval van film: daarom is Fellini's La dolce vita een meesterwerk en One Flew helaas niet. Te vaak denk ik: o, dat hebben ze slim opgelost, maar als je proeft hoe een verhaal is geconstrueerd, is de lol er - voor mij - wel af.


Ander voorbeeld. In het begin snoeft Nicholson dat hij wel even zal ontsnappen. Hij zal daartoe een marmeren fonteinblok optillen en door het raam smijten, zo luidt het plan. Dat lukt je niet, veel te zwaar, zeggen de andere patiënten. En inderdaad ... geen beweging in te krijgen. Gedurende het verhaal sluit Nicholson vriendschap met Chief Bromden (Will Sampson), een beer van een indiaan. Hij doet zich voor als doofstom, maar heeft alles door, het is zijn overlevingsstrategie. Nicholson komt daarachter, het begin van een prachtige vriendschap. Als Nicholson de lobotomie heeft ondergaan, gunt de Chief hem de genadedood. Hij mag niet het levende bewijs van de overwinning van zuster Ratched vormen. Nu hij geen kans meer heeft op een menswaardig bestaan smoort de Chief hem met een kussen. Vervolgens loopt hij op het fonteinblok af, en ja hoor: hij doet precies wat lang tevoren al was aangekondigd. Boem! Door het raam, de Chief gaat de vrijheid tegemoet. Mooi, maar toch: té geconstrueerd, té handig in elkaar gezet.'


ONE FLEW OVER THE CUCKOO'S NEST

(1975)


Genre: drama


Regie: Miloš Forman


Met: Jack Nicholson, Louise Fletcher, Will Sampson, Brad Dourif, Danny DeVito e.v.a.


133 minuten/kleur


5 Oscars


RUSSISCHE METHODE

Regisseur Forman ontvluchtte in 1968 Praag en het communistische regime in Tsjecho-Slowakije. Hij zag in de roman One Flew Over the Cuckoo's Nest van Ken Kesey een metafoor voor het communisme en de manier waarop dat individuen vermorzelt. Dat de film zich afspeelt in een psychiatrische observatiekliniek is dan ook geen toeval. Verbanning naar een gesticht was een gekende Russische methode voor opruiming van dissidenten.


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden