Episode 50: Das weisse Band - Eine deutsche Kindergeschichte (2009)

Michael Haneke wil laten zien dat patriarchale repressie in het Duitsland van 1913 de voedingsbodem is voor het nazisme. Of dat klopt of niet, de film is bewonderenswaardig. Haneke brengt zijn gruwelijkheden subtiel, met verstilde beelden.

'Als je zou zeggen: dit is de artistiekste, gruwelijkste horrorfilm ooit gemaakt, kan ik mij daar beter in vinden dan in Michael Hanekes eigen uitleg. De regisseur stelt hier dat repressie noodzakelijkerwijs een verstikkende ideologie oproept die uiteindelijk tot terreur leidt. Het verhaal speelt aan de vooravond van de Eerste Wereldoorlog en bijna iedereen in het fictieve, protestantse, Noord-Duitse dorpje Eichwald zit vol aberraties. De baron beschouwt de dorpelingen als horigen. De dokter is een monster voor zijn huishoudster, tegelijk zijn minnares. Ook misbruikt hij zijn 14-jarige dochter seksueel. De dominee maltraiteert zijn kinderen en laat ze witte linten dragen als teken dat ze hun onschuld hebben bezoedeld.


Als dit vrolijke groepje een pars pro toto van het hele Duitse volk moet voorstellen, dan is dat anno 1913/14 totaal verdorven. Haneke ziet deze patriarchale repressie als voedingsbodem voor het nazisme. Hij lijkt te zeggen: als deze kinderen nu maar met vreugde en liefde waren opgevoed, was dat allemaal niet gebeurd. Nogal kort door de bocht, want de belabberde economische omstandigheden tussen 1920 en 1933 - uitvloeisel van de gigantische herstelbetalingen die Duitsland bij de Vrede van Versailles werden opgelegd - zijn minstens zo debet aan de opkomst van Hitler. Maar goed, je hoeft het niet eens te zijn met de stelling van een film om die toch te kunnen bewonderen. En bewonderen doe ik Das weisse Band, omwille van de geraffineerde verhaalstructuur, de kinderrollen, de fotografie en het spel dat Haneke met ons speelt.


De verteller is een oude schoolmeester die jaren later terugkijkt op zijn tijd in dat dorpje. Hij verhaalt over een reeks gruwelijke voorvallen, zaken die nooit zijn opgelost. De dokter valt met zijn paard in volle galop over een struikeldraad dat op een boslaan is gespannen en raakt vreselijk gewond. De schuren van de baron gaan in de fik. Een gehandicapt jongetje wordt aan een boom gebonden, zijn ogen half uitgestoken. Dat zijn maar een paar van de mysteries. Geroddeld wordt er voldoende, over de ware toedracht is niets zeker. Hét thema van Haneke: we kunnen wel in de buurt van de waarheid komen, maar de volledige waarheid zullen we nooit weten - er vallen altijd dingen buiten de mazen van onze waarnemingen. Intrigerend, en omdat de regisseur geen pasklare oplossingen aanreikt, mag de kijker - net als bij Antonioni's L'avventura, al eerder besproken - zijn eigen interpretaties verzinnen. Ikzelf hou het op de groep jonge meisjes als daders, onder wie Erna, de dochter van de rentmeester, en Klara, de dochter van de dominee. Bewijzen kan ik het niet.


Voor zijn film hanteert Haneke een heel toepasselijke, zeg maar gerust strenge, protestantse stijl. Hij citeert met graagte uit Ingmar Bergmans Avondmaalsgasten en tegenover de uptempo Hollywoodfilms met hun snelle montage zet hij opzettelijk zijn verstilde beelden. Veel weids opgezette long-shots, de camera lijkt vastgenageld aan de grond en volgt de personages van grote afstand. Fraai voorbeeld is een begrafenisstoet die als een silhouet in de sneeuw wordt getekend. Je ziet een boerderij, door de poort komt de lijkwagen met kist. Wie begraven zal worden is de boer, hij heeft zich opgehangen. Van rechts komt een zwart figuurtje in beeld lopen, zijn zoon Karl. Eerder heeft hij zich op gewelddadige wijze tegen de baron gekeerd, daardoor raakte de boer zonder werk en zag geen uitweg meer. Karl houdt even stil bij de kist en neemt zijn hoed af. Of, nou ja: even? Een Amerikaanse regisseur telt: eenentwintig, tweeën-twintig,drieën... ja, loop nu maar door. Bij Haneke is het altijd: een-entwintig, tweeëntwintig, drieën... nee, blijven staan!... tot dertig aan toe. Vervolgens voegt Karl zich bij de familie. Hij schudt een paar handen, maar een man weigert ostentatief en gaat ergens anders staan. Je beseft: die boze man houdt Karl verantwoordelijk voor de zelfmoord van de boer. De stoet rijdt uit beeld en je begrijpt hoe subtiel Haneke dit allemaal uitdrukt, alles in één onbeweeglijk longshot!


Wel verdenk ik hem ervan dat hij met sardonisch genoegen zijn publiek wil pesten. In een eerdere scène zijn we bij de dominee. Zoon en dochter waren niet voor het donker thuis, moeten zonder eten naar bed, morgen zullen ze lijfstraf krijgen. Die ochtend komen ze weifelend naar voren en hun moeder - overigens zeer begaan - duwt de kinderen door de gang, aan het einde van die gang is een deur. Ze gaan naar binnen, de deur valt dicht en de camera blijft andermaal onbeweeglijk op die deur gericht. Wij verwachten kindergegil, want natuurlijk zit die dominee daar. Het blijft evenwel stil. Eenentwintig... tweeëntwintig... dan zwaait de deur open. Niets gebeurd! Nou, het viel zeker mee. We volgen het jongetje dat iets voor zijn vader moet ophalen. Als hij weer naar binnengaat zien we pas dat het een zweepje is. Weer die deur. En dan alsnog het 'verlossende': Aarrrggghhh!!! En nog een keer: Aarrrggghhh!!! En nog eens. Dát is nou werken met je publiek. Ze bijna laten verlangen naar de straf, het gegil, het sadisme... hé-le-maal Haneke.'


Das weisse Band (2009)


Genre: historisch drama


Regie: Michael Haneke


Met: Christian Friedel, Leonie Benesch, Ulrich Tukur, Ursina Lardi, Burghart Klaussner, Rainer Block e.v.a.


144 min/zwart-wit


Winnaar Gouden Palm Cannes, 2 Oscarnominaties


Waarheid

Hét thema van regisseur Michael Haneke: we kunnen wel in de buurt van de waarheid komen, maar de volledige waarheid zullen we nooit weten - er vallen altijd dingen buiten de mazen van onze waarnemingen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden