Episode 42: La passion de Jeanne d'Arc (1928) - deel I

Er zijn heel wat Jeanne d'Arc-speelfilms gemaakt. De versie die boven alles uitsteekt, is die van Carl Theodor Dreyer uit 1928. Een zwijgende film. 'Alleen Dreyer laat je voelen hoe 't moet zijn geweest.'

La passion de Jeanne d'Arc (1928)

Historisch drama Regie: Carl Theodor Dreyer

Met: Maria Falconetti, Eugene Sylvian, André Berley, Antonin Artaud e.v.a. 114 min/zwart-wit

'Niet zo heel lang geleden kende ik nog een grote weerzin tegen Jeanne d'Arc. Ze werd door de Fransen altijd zo nationalistisch aangewend, zie bijvoorbeeld het ondergronds verzet gedurende WO II. Jeanne d'Arc? O ja, dat vreselijke wicht, ze had gezworen maagd te blijven totdat God haar anders zou berichten.


'Als een heilige, zo werd ze ons verkocht, mij leek dat allemaal schromelijk overdreven. Totdat ik de oorspronkelijke notulen las van het proces dat in februari / maart 1431 te Rouen tegen haar werd gevoerd. Voor mijn ogen zag ik haar veranderen van een Franse trut in een fascinerende figuur. Ik vind haar echt geweldig, die Jeanne d'Arc!


'Ze was slechts 19, maar tijdens dat proces ontpopte deze eenvoudige boerendochter zich tot een schrandere, spitsvondige, zelfs gehaaide vrouw, die de Inquisitie - zestig theologen, de complete academische elite van Parijs - met grote moed bestreed.


'Ik raakte dermate onder de indruk van die notulen, dat ik dacht: wacht eens even! In plaats van mijn beoogde Jezus-film kan ik beter Jeanne doen. Alles wat ik heb geleerd bij het schrijven van mijn Jezus-boek zou ik op haar kunnen projecteren. De overeenkomsten zijn talrijk: beiden meenden zich door God gezonden, en beiden namen het op tegen de bestaande orde. Jezus tegen de Romeinen en de collaborerende Joodse autocratie; Jeanne tegen de Engelsen die met de heulende Bourgondiërs grote delen van Frankrijk bezet hielden, inclusief Parijs. En met allebei liep het gruwelijk af. Bovendien is haar verhaal veel geschikter voor film, met al die veldslagen die ze aanvoerde. Visueler dan het leven van Jezus, waarin het toch vooral over zijn gedachtegoed zou moeten gaan.


'Als je in Nederland een filmhit hebt - eerst bij 100 duizend bezoekers, bij 1 miljoen nogmaals - krijg je een beurs voor een nieuw project. Ik heb het geld dat ik voor Zwartboek ontving gestopt in research over Jeanne, ik werk daar nog steeds aan. De sleutel is de facsimile met de complete transcriptie van het proces. Die is gesteld in middeleeuws Frans, en ook heb ik een nog oorspronkelijker Latijnse tekst gevonden. Een heel geworstel om doorheen te komen, maar het loont alleszins de moeite.


'Jeanne d'Arc kreeg geen enkele vorm van rechtsbijstand, ze moest het zelf doen. Een van de aanklachten betrof de bekentenis dat ze vanaf haar 13de 'stemmen' hoorde. Afkomstig van aartsengel Michaël, de heiligen Catharina en Margaretha en God, 'stemmen' vergezeld door een intens 'goddelijk' licht. De Inquisitie - onder aanvoering van aanklager Pierre Cauchon, de bisschop van Beauvais (wiens naam beter gespeld had kunnen worden als cochon, zwijn) - probeerde met strikvragen aan te tonen dat zij niet door God maar satan werd gestuurd. Daarna kon ze op de brandstapel worden gesmeten, maar Jeanne gaf geen krimp. Laat ik een paar voorbeelden geven van de dialogen tijdens het verhoor:


Inquisitie: 'Was die aartsengel (Michaël) naakt?'


Jeanne d'Arc: 'Denkt u niet dat God in staat was hem kleren te geven?'


Inquisitie: 'Verkeert u in Gods genade?'


Jeanne d'Arc: 'Als ik daar in ben, dan dank ik God. En als ik daar niet in ben, dan hoop ik dat God mij daarin brengt.'


Inquisitie: 'Wat heeft God u ingefluisterd?'


Jeanne d'Arc: 'Ik heb Hem gezworen daar niet over te praten. Als u wilt dat ik dat wel doe, dan wilt u dat ik meineed pleeg.'


Inquisitie: 'Beseft u wel dat de kerk hier staat, en als u niet antwoordt u geen respect heeft voor ons, een grote zonde jegens de paus.'


Jeanne d'Arc: 'Nou, brengt u mij dan maar naar de paus, hem zal ik antwoorden.'


'Ze was dan wel analfabete, maar het juridische gehakketak had ze verbluffend goed onder de knie. Ze blijft bijna net zo cool als Sharon Stone tijdens het politieverhoor in Basic Instinct. Jeanne vocht voor haar leven, maar niettemin durfde ze heel brutaal te zijn: haar 'stemmen' hadden haar bevolen 'stoutmoedig' te antwoorden. Tegen deze, door de Engelsen gestuurde rechtbank, zei ze doodleuk: 'Ik weet een ding zeker, er komt een grote overwinning voor de Fransen, en de Engelsen worden eruit gejaagd, behalve diegenen die we toch al hebben gedood.' En het zou nog uitkomen ook!


'Recentelijk heb ik alle Jeanne d'Arc speelfilms nog eens bekeken, het zijn er heel wat. Ingrid Bergman speelde Jeanne in 1948 (Joan of Arc, regie: Victor Fleming), Jean Seberg in 1957 (Saint Joan, regie: Otto Preminger), en de nieuwste is van Luc Besson uit 1999: Messenger - The Story of Joan of Arc, met Milla Jovovich in de hoofdrol. Een of twee zijn redelijk, maar de versie die boven alles uitsteekt, is die van Carl Theodor Dreyer: La passion de Jeanne d'Arc uit 1928. Een zwijgende film, vol prachtige close-ups, ook hij heeft het proces tegen Jeanne als vertrekpunt gekozen. Alleen Dreyer laat je voelen hoe 't moet zijn geweest, zo'n meisje van 19 tegenover zestig zelfverklaarde geleerde mannen, allemaal van twee tot drie keer haar leeftijd.'


(wordt vervolgd)


'Als je in Nederland een filmhit hebt - eerst bij 100 duizend bezoekers, bij 1 miljoen nogmaals - krijg je een beurs voor een nieuw project. Ik heb het geld dat ik voor Zwartboek ontving gestopt in research over Jeanne, ik werk daar nog steeds aan.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden