Episode 36: Doctor Zhivago (1965) - deel II

Zhivago weet inmiddels dat Lara even verderop in het dorpje Yurikinov woont. Hij is weliswaar met Tonya, hij kan de verleiding niet langer weerstaan. Ze beginnen een affaire, en ze consummeren hun liefde ditmaal wél.

Doctor Zhivago (1965)


Genre: episch liefdesdrama. 197 minuten. kleur.


Regie: David Lean


Met: Omar Sharif, Julie Christie, Geraldine Chaplin,


Alec Guinness, Rod Steiger, Tom Courteney e.v.a.


Oscars: 5 (vormgeving, camerawerk, kostuums, script en geluid)


Doctor Zhivago is dan wel episch opgezet, wat vooral opvalt is hoe economisch regisseur David Lean te werk gaat. Door het gebruik van een voice over - de stem van Zhivago's halfbroer Yevgraf (Alec Guinness), generaal bij de geheime dienst - kan hij eenvoudig sprongen in de tijd maken. Zo voorkomt Lean dat hij de Eerste Wereldoorlog en de Russische Revolutie compleet moet uitwerken, dan had de film zeker nog een uur langer geduurd dan de 197 minuten die hij toch al beslaat. Nu vormen de politieke ontwikkelingen slechts het decor voor het werkelijke verhaal. Ondanks zichzelf worden dokter/ dichter Yuri Zhivago (Omar Sharif) en verpleegster Lara Antipova (Julie Christie) aan het oostelijk front verliefd. Maar ze zijn allebei getrouwd, en besluiten - uit respect voor hun partners en kinderen - niet met elkaar naar bed te gaan.


Dat is de situatie als het Russische leger in 1917 het front verlaat. De bolsjewieken hebben de macht gegrepen, de nieuwe tijd is aangebroken. Bij terugkeer blijkt Zhivago's herenhuis in Moskou prompt geconfisqueerd door de partij, zijn familie moet één kamer delen. Het is winter, en als Zhivago gesnapt wordt bij het stelen van brandhout raakt het verhaal in een versnelling. De agent die hem betrapt, is zijn halfboer Yevgraf, hij waarschuwt dat Zhivago voor zijn 'subversieve poëzie' binnenkort zal worden opgepakt. Per trein vlucht het gezin naar Varykino, achterin de Oeral, ze hebben daar een buitenhuis. Prachtige scènes stapelen zich nu op. Net als eerder bij Lawrence of Arabia (1962) involveert Lean het landschap in de beelden. Ditmaal geen woestijn, maar onmetelijke sneeuwvlaktes waar die trein doorheen kruist. In een van de overvolle britsen ligt dwangarbeider en anarchist Kostoyed (Klaus Kinski) te tieren, maar als de naam van volkscommissaris Strelnikov valt raakt hij enthousiast: dát is pas een echte vent!


Bijna niemand weet op wie hij doelt, maar dan wordt hun trein op een zijspoor gerangeerd. Een legertrein komt aangedenderd, vol rode vlaggen en banieren: 'Vrooaammmm!' Een oude vrouw zucht bewonderend: 'Strelnikov!'- en Lean snijdt naar hem over. Daar staat hij, fier, zijn hoofd in de wind, en wij weten: ha! dat is Pasha, de man van Lara, eerder vermist aan het front. De tweede keer dat je de film ziet wat doorzichtig, de eerste keer werkt het. Bovendien drukt Lean hiermee de onnoemelijke kracht van de Sovjets uit, hij heeft speciaal het geluid van die voortrazende trein nog even flink aangezet.


Niet veel later komen de Zhivago's in Varykino aan, hun oude knecht wacht op het perron. Ook het buitenhuis blijkt geconfisqueerd, maar het gastenverblijf, dat kan nog nét, denkt die knecht. Ze vertrekken per koets, en dan gebeurt iets wonderlijks. Naast het koetspaard loopt plotseling een blij veulen mee op. Dat veulen springt maar rond, en ervoor, en erlangs, allemaal geheel toevallig: het veulen wilde niet weg bij zijn moeder, het koetspaard. Lean heeft dat gelukkig zo gelaten. Met de prachtige muziek van Maurice Jarre eronder werkt deze scène ontroerend, symboliseert een nieuw begin voor Zhivago en Tonya. Zo'n toeval is écht een cadeautje voor een filmer, mij overkwam het bij Spetters. Tijdens de gebedsgenezing van hoofdpersoon Rien bij de Pinkstergemeente brandde onbedoeld een filmspot in de camera, boven zijn hoofd verscheen spontaan een aureool. Bedankt! Ik denk wel eens: als je zelf hard werkt op de set krijg je van God soms iets moois mee. En Lean wel het allermooiste: bij die paarden sprongen mij de tranen in de ogen.


De film vervolgt met de verboden liefde van Zhivago en Lara. Omdat haar vermiste man als 'Strelnikov' in de Oeral is gesignaleerd, is ze gekomen om hem te vinden. Zhivago weet inmiddels ook dat Lara even verderop in het dorpje Yurikinov woont. Hij is weliswaar met Tonya, hij kan de verleiding niet langer weerstaan. Ze beginnen een affaire, en ze consummeren hun liefde ditmaal wél. Zhivago krijgt na enkele rendez-vous spijt, en Lara accepteert dat, liefdevol. Net als hij het heeft uitgemaakt wordt Zhivago op de terugweg opgepakt door partizanen. Ze hebben een dokter nodig, hij zal uiteindelijk twee jaar niet thuiskomen. Ongewis over zijn lot vlucht Tonya met hun zoon Sasha naar Parijs, Zhivago keert na zijn gevangenschap terug bij Lara. Maar omdat haar man Strelnikov inmiddels in ongenade is gevallen, loopt ook zij gevaar. De louche advocaat Komarovsky - die we eerder zagen in de film,en is opgeklommen tot minister van justitie - biedt haar een vrijgeleide naar Wladiwostok aan. Zhivago blijft alleen achter: je zou haast denken expres, een mooie inspiratie voor zijn liefdesgedichten aan Lara.


Jaren later ziet hij zijn grote liefde lopen in Moskou. Hij springt uit de tram - dezelfde tram waarmee de film begint - en rent achter haar aan, een fatale hartaanval breekt hem op. Lara merkt niets, ze loopt gewoon door. Kan het dramatischer? Achteraf blijkt dat Lara van Zhivago een dochter heeft gekregen, de vrucht van hun gedoemde liefde. En naar die dochter gaat Zhivago's halfbroer Yevgraf op zoek, het vertrekpunt van deze overweldigende film.'


Jaren later ziet Zhivago zijn grote liefde lopen in Moskou. Hij springt uit de tram - dezelfde tram waarmee de film begint - en rent achter haar aan, een fatale hartaanval breekt hem op. Lara merkt niets, ze loopt gewoon door. Kan het dramatischer?


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden