Episode 35: Doctor Zhivago - (1965) deel I

Regie: David Lean, Vijf Oscars: vormgeving, camerawerk, kostuums, script en geluid

Net als in de gelijknamige roman van Boris Pasternak heeft David Lean dit liefdesverhaal geplaatst tegen het decor van grote politieke gebeurtenissen: de Eerste Wereldoorlog en de Russische Revolutie. Hij gebruikt die gebeurtenissen om zijn hoofdpersonen - dokter/dichter Yuri Zhivago (Omar Sharif) en Lara Antipova (Julie Christie) - telkens weer bijeen en uit elkaar te halen. En het werkt prachtig. Ik vind dit de enige film waarin bijna tastbaar wordt hoe je als getrouwde man kunt vallen voor een andere vrouw. Omdat ze een magnetische werking op je heeft, ze een ander deel van je persoonlijkheid aanspreekt. En Lara, op haar beurt, valt, ondanks haar huwelijk met de studentenactivist en latere volkscommisaris Pasha (Tom Courteney), ook voor Zhivago. Dat voltrekt zich allemaal stukje bij beetje, want eerst willen ze er niet aan toegeven. Uiteindelijk gebeurt het onvermijdelijke tóch.


Om misverstanden te voorkomen: Doctor Zhivago is dus niet zo'n film waarin de hoofdpersoon meent dat zijn vrouw hem niet begrijpt, en dat hij daarom dan maar vreemdgaat, gestuurd door lustgevoelens. Welnee, Yuri Zhivago heeft met Tonya (Geraldine Chaplin) een goed huwelijk, zij is afkomstig uit het Moskouse academisch milieu. De twee kennen elkaar al sinds hun jeugd, want haar ouders hebben Zhivago opgevoed toen diens moeder overleed. Tonya is mooi, krachtig en loyaal. Ze krijgen samen later een lief zoontje, Sasha, en politiek gesproken is Tonya een stuk realistischer dan hijzelf. Zij voorziet de problemen die een bolsjewistische machtsgreep Zhivago zullen geven: zijn poëzie is veel te persoonlijk en daarom in de ogen van de communisten 'subversief'. Zo lijken ze voor elkaar gemaakt, maar dan speelt het lot op in de persoon van Lara. En over die worsteling gaat in feite de gehele film.


Zhivago en Lara treffen elkaar de eerste keer bij toeval in een Moskouse tram. Ze kennen elkaar niet, maar als zij uitstapt, raken ze elkaar per ongeluk even aan. David Lean snijdt prompt naar de bovenleiding: we horen geknetter en zien een lichtflits. Het is bepaald niet de laatste keer dat Lean zwaar aangezette symboliek zal gebruiken. De volgende ontmoeting is onder ongelukkiger omstandigheden, als Lara's moeder een zelfmoordpoging heeft ondernomen. Ze heeft ontdekt dat haar minnaar - de louche advocaat Komarovsky (Rod Steiger) - ook een affaire met haar 17-jarige dochter Lara is begonnen. Zhivago komt mee als assistent van de dokter die in allerijl is opgeroepen door Komarovsky, en hij vraagt de artsen om zich aan hun beroepsgeheim te houden, hij wil geen schandaal. Zhivago ziet Lara vanachter glas snikken, ze schaamt zich over haar gedrag. Als Komarovsky haar niet veel later vernedert en verkracht, besluit ze een daad te stellen: ze pakt de revolver van haar vriend Pasha en gaat op kerstavond naar een groot feest voor de Moskouse elite.


Dat is hetzelfde gala waar juist de verloving tussen Zhivago en Tonya zal worden aangekondigd. Zijn naam is al genoemd, maar net als een oude tante die van Ton-ya zal uitspreken horen we: páng! Het beeld gaat over naar Lara, we zien haar staan met die revolver, ze heeft op Komarovsky geschoten. Symbolische meerwaarde: met haar schot verijdelde ze precies dat de naam van Zhivago voorgoed aan die van Tonya zal worden gekoppeld, het is bijna of dat huwelijk daar al onderbroken is door Lara. De slechts lichtgewonde Komorovsky wil nog steeds geen schandaal, en laat Lara ongestraft vertrekken. Zhivago is ook geraakt, maar dan door haar moedige verschijning.


Een paar maanden later is het oorlog. Zhivago vertrekt als legerarts naar het oostelijk front. Lara gaat ook naar het front, als verpleegster, maar in werkelijkheid vooral om Pasha te zoeken, met wie ze inmiddels is getrouwd en een kind heeft. Pasha is opgegeven als 'vermist in actie'. Het lijkt erop dat hij dood is. Daar, ergens in de Oekraïne, treft dokter Zhivago verpleegster Lara opnieuw. Je zou kunnen zeggen: nou, dat is wel erg toevallig allemaal, in zo'n onmetelijk land , dat is wel wat anders dan een affaire die zich afspeelt tussen zeg Amsterdam en Den Haag, dan kom je elkaar nog weleens tegen. Maar we hebben het per slot over Russische romantiek, en voor het verhaal wil ik er best in geloven. Die hernieuwde ontmoeting is trouwens prachtig gefilmd. We zien Zhivago op de voorgrond, hij verzorgt gewonden. Zij staat ergens in de achtergrond toe te kijken, maar de afstand is te groot om elkaar te kunnen herkennen. Zhivago informeert: 'Bent u verpleegster?' Zij beaamt dat. Hij zegt: 'Kun je mij helpen?' Een heel eenvoudige, maar hoogst effectieve dialoog. Gedurende de rest van de oorlog blijven ze een medisch team, en stilaan raken ze hopeloos verliefd op elkaar. Maar omdat ze allebei een eigen gezin hebben, willen ze die liefde vooralsnog niet consumeren.


(wordt vervolgd)


Doctor zhivago (1965) - deel i

Doctor Zhivago (1965)


Genre: episch liefdesdrama


Regie: David Lean


Met: Omar Sharif, Julie Christie, Geraldine Chaplin,


Alec Guinness, Rod Steiger, Tom Courteney e.v.a.


197 minuten. Kleur.


Winnaar 5 Oscars


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden