Episode 34: The Third Man (1949)Regie: Carol ReedGrand Prix van Cannes gewonnen - 1949 - Oscar voor cinematografie

The Third Man (1949)
Genre: thriller
Regie: Carol Reed
Met: Orson Welles, Joseph Cotton, Trevor Howard, Alida Valli, Bernard Lee e.v.a.
104 minuten. Zwart-wit.
Winnaar Palme d' Or Cannes. Oscar voor cameraman Robert Krasker.

'Gisteren heb ik The Third Man sinds jaren weer eens teruggezien. Destijds gold hij als een vernieuwende film noir, en het scenario van Graham Greene kende een intelligente intrige. Het draait allemaal om Harry Lime (Orson Welles) die in het Wenen van direct na de oorlog een fortuin wil maken met zwarthandel in penicilline. Gejaagd door de winst verdunt hij het medicijn, met rampzalige gevolgen: nekkramp en andere vreselijke ziektes, onder de slachtoffers zijn veel kinderen.


Wenen is gesplitst in vier zones: een Russisch, Amerikaans, Frans en Brits gebied. Vooral de Britten zitten achter Harry aan, en daarom ensceneert hij zijn eigen overlijden. Althans, dat begrijpen we pas later, want eerst lijkt het alsof Harry het leven liet bij een verkeersongeluk. Juist die dag arriveert zijn jeugdvriend Holly Martin (Joseph Cotten) in Wenen. Harry heeft hem daar werk beloofd. Hij gaat naar het opgegeven adres, en treft de huismeester: 'Harry? Die is dood. Als u opschiet, kunt u nog net zijn begrafenis bijwonen.'


Een fijne binnenkomer. Holly is auteur van onbeduidende westernthrillers. Hij wendt zijn speurneuskwaliteiten aan om het mysterieuze overlijden van Harry te onderzoeken. Wat het geheel nog sinisterder maakt, is dat de film zich afspeelt én opgenomen is in het door de geallieerden platgebombardeerde Wenen. Ik heb daar een sterke connectie mee: als kind speelde ik jarenlang tussen de puinhopen die na het bombardement op het Haagse Bezuidenhout van 3 maart 1945 waren ontstaan. Voor kinderogen is dat een cadeautje; ik heb daar menig leuke dag beleefd. De Britse regisseur Carol Reed - die later Jan de Hartogs roman Stella verfilmde als The Key (1958) - had goed begrepen dat die aanblik van ontwricht Wenen krachtig zou werken, zoals Billy Wilder dat een jaar eerder in A Foreign Affair met Berlijn had gedaan.


Een paar scènes springen eruit: de eerste is die waarin Harry tot ieders verbazing terugkeert uit de dood. Knap opgebouwd, niet zoals je dat in een Amerikaanse film zou zien: Verrassing, Harry leeft! Nee, er is een katje in het appartement van Harry's liefje Anna (Alida Valli) waarover ze zegt dat het beest zo dol was op de overledene. Dat katje trippelt niet veel later naar buiten, en loopt af op een portiek waar we het silhouet van een onbekende man zien staan. De kat geeft hem kopjes, en we vermoeden langzaamaan: het zal toch niet Harry zijn? Als een bovenbuurvrouw vanwege straatrumoer het licht aandoet en haar raam opent, valt een lichtstraal op Harry's gezicht. Holly herkent hem, maar als hij de Britten waarschuwt is Harry als een dief in de nacht verdwenen. We zien alleen nog zijn schaduw op de muur. Mooie, goed uitgewerkte suspense.


De tweede scène is tegelijk de beroemdste: Harry spreekt met Holly af bij het reuzenrad in het Praterpark, dat valt onder Russisch bestuur. Ze stappen een cabine in, de gang omhoog wordt ingezet, en Holly begint Harry verwijten te maken over zijn duistere handeltje. Met een mengeling van minachting en superioriteitsgevoelens reageert Harry door op de mensen beneden te wijzen, ze zijn niet meer dan stipjes. Zou je het nu zo erg vinden als daar een paar minder liepen?, vraagt hij retorisch, alsof het om mieren gaat.


Je voelt als kijker dat Harry overweegt om zijn voormalige vriend uit de cabine te kieperen als die de zaak zou willen verlinken. Ondertussen houdt Harry die zo dikwijls aangehaalde monoloog: 'Onder de Borgia's zuchtte Italië dertig jaar onder oorlog, terreur, moord en bloedvergieten, maar tegelijkertijd produceerden ze Michelangelo, Leonardo da Vinci en de Renaissance. In Zwitserland hadden ze broederlijke liefde - ze kenden vijfhonderd jaar van democratie en vrede, en wat produceerden zij? De koekoeksklok. Tot ziens, Holly.' Kostelijke quote, natuurlijk. Orson Welles heeft 'm zelf nog aangedragen, naar ik heb begrepen.


De derde scène is de achtervolging van Harry, gesitueerd in de onderaardse gewelven en riolen van Wenen. Harry raakt gewond, maar wil via een rooster ontsnappen. Hij krijgt dat niet losgewrikt, het beeld snijdt naar de straat, en we zien Harry's vingers door dat rooster kronkelen als hij dat uit alle macht probeert op te tillen. De wanhoop straalt je tegemoet.


Tot slot: het einde mag er ook wezen. Harry is opnieuw begraven, ditmaal is hij echt dood. Holly is bij de plechtigheid geweest, en rijdt mee met de Britse majoor Calloway (Trevor Howard) als hij op een lange laan met knotwilgen de mooie Anna ziet lopen. Holly, die al geruime tijd een oogje op haar heeft, stapt uit de jeep en wacht op haar in een wijds opgezet shot. Anna, die hem niet kan vergeven dat hij Harry heeft verraden, loopt hem achteloos voorbij. Een scène zonder tekst, maar alles is zonneklaar. Fijne film, The Third Man, en dat na zestig jaar!'


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden