Episode 26: Triumph des Willens (1935)

De nazifilm der nazifilms vangt onbedoeld de naïviteit van de Duitse bevolking in de jaren dertig. Riefenstahl won er grote prijzen mee, ook buiten nazi-Duitsland. En de geschiedenis ten spijt, wordt Triumph nog steeds als meesterwerk beschouwd.

Triumph des Willens (1935)

Genre: propagandafilm

Met: Adolf Hitler, Rudolf Hess, Joseph Goebels, Hermann Göring, Martin Bormann.

Zwart-wit, 114 minuten

'Drie jaar geleden benaderde Sharon Stone mij voor een biografische speelfilm over Leni Riefenstahl. Ze wilde zelf de hoofdrol wel spelen. Ik moest daar over nadenken. Bij Riefenstahl heb je het al gauw over haar exceptionele visuele talent. Dat moet je dan wel laten zien. Ik had al haar massascènes opnieuw moeten ensceneren. Bij de Olympische Spelen van 1936 in Berlijn, of tijdens het nazi-partijcongres in Neurenberg uit 1934: Triumph des Willens. Ik schat het budget op 75 tot 100 miljoen euro. En ik schat ook dat niet één Amerikaanse studio zoveel uitgeeft aan een film over een nazi-regisseuse. Dus moest ik Sharon teleurstellen.


Helaas, wil ik er best aan toevoegen. Het is interessant genoeg. Riefenstahl stelde haar complete esthetiek in dienst van een - in haar ogen - utopisch ideaal. In het stadion van Neurenberg liet ze liften bouwen, zodat de camera's omhoog konden bewegen. Ze monteerde een camera op de open Mercedes van Hitler. Ze ensceneerde menigtes met een mathematische precisie om te benadrukken dat het individu zou opgaan in de beweging. Ze werkte met enorme telelenzen. Met dat alles en de, voor die tijd, supersnelle montage, bedacht ze een geheel nieuw filmidioom.


Dat idioom staat nog steeds overeind, maar haar probleem na de oorlog was natuurlijk dat ze aan de verkeerde kant had gestaan. Uiteindelijk ging ze de Nuba's in Soedan fotograferen. Blijkbaar vertegenwoordigde die stam voor haar eenzelfde schoonheidsideaal als de blonde 'rasechte' nazi's in Triumph des Willens.


We kunnen haar ook bezien vanuit een wat vergeten perspectief. Wij weten hoe het allemaal is afgelopen, maar minus het Joodse deel kende bijna het complete Duitse volk eenzelfde utopisch geloof in Hitler. Alleen intellectuelen als Thomas Mann, Feuchtwanger en Brecht voelden iets broeien: zij gingen in ballingschap. Maar de massa's die je terugziet bij Riefenstahl vonden het prachtig. Ik zou haast zeggen: wees blij dat ze Triumph des Willens heeft gemaakt. Bijna onbedoeld legde ze vast hoe naïef deze mensen waren.


Opmerkelijk genoeg won de film ook in de rest van Europa prijzen. In Venetië, onder Mussolini, valt dat te begrijpen. Maar op de Wereldtentoonstelling van Parijs in 1937? Blijkbaar snapten de Fransen niet wat de toekomst in petto had, ondanks alle gemarcheer, adelaars, hakenkruisen en uniformen. Zij werden net zo goed verleid door de film die in extenso vergroot wat er in Duitsland speelde.


In Triumph staat alles in dienst van het idee dat Duitsland opnieuw een wereldmacht wordt. Adolf Hitler is God, of toch minstens door God gezonden. In het begin zweeft hij in zijn Junker-52 door de wolken: Hitler komt tot ons uit de hemel. Later rijdt hij in zijn Mercedes door de straten van Neurenberg, iedereen staat met zijn arm omhoog. Een bundel zonlicht valt precies op Hitler: hij is de uitverkorene. Knap uitgekiend.


Toch kiest Riefenstahl ook minder vleiende beelden, zoals een scène uit een van Hitlers vele toespraken. Groot applaus. Hij doet een stapje terug en kijkt triomfantelijk opzij naar de overige nazi-kopstukken: héé, hier ben ik goed in! Daar valt hij uit zijn rol. Die zelfingenomenheid laat Riefenstahl maar zo.


Wilde ze hem menselijker maken? Subtiele kritiek zou ik het niet willen noemen. Ze rook kansen toen ze door propagandaminister Joseph Goebbels werd benaderd. Als een rasopportuniste greep ze die met beide handen aan. Tot op zekere hoogte kan ik haar wel volgen. Ik bedoel, zelf was ik ook opportunistisch genoeg om tijdens mijn diensttijd Het Korps Mariniers te draaien, net zo goed een propagandafilm. Of nou ja: wervingsfilm.


Stel dat ik in nazi-Duitsland had geleefd en zo'n project als Triumph kreeg aangeboden. Had ik dat gedaan? Ik hoop van niet, maar dat weet je nooit helemaal zeker. Ter verdediging van Riefenstahl kan nog worden gezegd dat zelfs Winston Churchill in 1934 opgetogen was over de 'herrijzenis' van Duitsland. Wroeging kreeg Leni pas in de legerfilmdienst bij de invasie van Polen. Dat werd haar wat al te gortig. Ze keerde schielijk terug naar Berlijn.


Maar filmen, dat kón ze. Bij Floris heb ik geciteerd uit Triumph des Willens als de slechterikken van Maarten van Rossum in het ochtendgloren badderen. Ze gaan fluitend ten strijde. Bij Leni is dat de Hitlerjugend. En ook met Starship Troopers heb ik in 1997 gespeeld met het Riefenstahl-idioom. In een film bedoeld als parodie op totalitaire regimes, kwam die stijl goed van pas. Pas na 11/9 en de inval in Afghanistan werd Starship Troopers enigszins gerehabiliteerd.


Toen kon je er nogal wat parallellen met de Amerikaanse werkelijkheid in herkennen - als je je best deed. Daarvoor werd de ironie lang niet door iedereen geapprecieerd, want zo besmet is Leni nog wel.'


Leni Riefenstahl (1902-2003) aan het werk. Riefenstahl begon haar carrière als danseres en actrice, maar werd in 1933 direct ingelijfd als cineaste en fotografe in de propagandamachine van Joseph Goebbels.


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden