Episode 24: Otto e Mezzo (1963)

De film die eigenlijk het afscheid van de grote Fellini inluidde, want ook genieën gaan slechts een berperkt aantal jaren mee.

'Na La Dolce Vita heeft Fellini nóg een meesterwerk afgeleverd: Otto e Mezzo, ofwel: 8 ¿. Al was het maar door de bijna profetische voorspelling die hij erin doet. Hoofdpersoon is de vermoeide succesregisseur Guido Anselmi (een fenomenale Marcello Mastroianni), hij worstelt met een director's block. In de woorden van Fellini: 'Ik wilde een film maken over een regisseur die niet meer weet welke film hij wil maken.' Daarom verblijft Guido in een kuuroord, maar hij vindt er geen rust. De producent zit achter hem aan, actrices willen een rol veroveren, een marxistische schrijver houdt hem voor dat zijn werk niet 'dialectisch' genoeg is, en de kardinaal beweert dat buiten de kerk geen redding bestaat. Tot overmaat van ramp wil Guido's vrouw Luisa (Anouk Aimée) scheiden, omwille van zijn promiscue levensstijl. Hem rest niets anders dan te vluchten in dagdromen, vermengd met erotische fantasieën en jeugdherinneringen. Erdoorheen sijpelt ook nog eens een schuldcomplex ten opzichte van zijn ouders, we mogen wel spreken van een overweldigende mentale crisis.


Dan, aan het slot van de film, realiseert hij zich: mijn werk hoeft helemaal niet vol sociaal commentaar te zitten. Wat ik fantaseer, is toch al genoeg? Een bevrijdend inzicht, en prompt keren al zijn vaste personages terug, Guido begint weer vol vuur te regisseren. Ze maken een rondedansje, begeleid door een circusorkestje, en het lijkt erop dat de creatieve impasse is bedwongen. Maar in werkelijkheid is 8 ¿ het afscheid van de grote Fellini zoals we hem kenden. In de dertig jaar erop zou hij alleen nog surrealistische films maken, en verspeelde hij zijn connectie met het publiek. Zo bezien heeft 8 ¿ iets macabers. Het lijkt erop dat Fellini die omslag voorvoeld heeft, in 8 ¿ voorspelde, en in feite aan zichzelf heeft voltrokken. Hij gleed steeds verder weg in zijn eigen geest, en slaagde er niet in van dat dwaalspoor terug te keren.


Dat klinkt negatief, maar ik durf het te zeggen omdat ik een enorme bewonderaar ben van La Dolce Vita en 8 ¿, voor mij behoren ze tot de beste vijf, zes films ooit gemaakt. De neergang van Fellini had ik graag anders gezien, daar tegenover staat dat het meer regisseurs is overkomen. Ik bedoel, na Psycho heeft Hitchcock ook nauwelijks meer iets fatsoenlijks afgeleverd, en voor David Lean geldt na Lawrence of Arabia en Dr. Zhivago hetzelfde. Blijkbaar gaan zelfs genieën slechts zoveel jaren mee, maar in 8 ¿ verkeert Fellini nog op zijn top. Half in de realiteit, half in de fantasie, lagen die geraffineerd met elkaar zijn verweven. Een van de jeugdherinneringen van Guido - en ook van Fellini - is aan de 'zondige vrouw' La Saranghina, ze woont in een verlaten bunker aan het strand. Voor geld danst ze op sensuele wijze de rumba, en de schooljongetjes kunnen er geen genoeg van krijgen. Maar Guido wordt door een priester betrapt en bespot in de klas van zijn katholieke lagere school. Hij moet voor iedereen knielen en om vergeving vragen. Vernederend, maar aan het einde van de scène rent hij terug naar het strand en knielt voor de prostituee. Een prachtig statement, en tekenend voor Guido, de geboren erotomaan.


Zie ook: de fantasie waarin hij zichzelf als de Beroemde Regisseur omringd weet door een complete harem. Eentje moet er weg, ze is boven de 27, en daarmee te oud naar de smaak van Guido. Ze wordt verbannen naar de 'bovenverdieping.' Huilend protesteert ze: vind je mij niet mooi meer? Kijk eens naar mijn volle borsten! Guido is evenwel onverbiddelijk. Weg jij! Naar boven! Van de weeromstuit komt zijn harem in opstand. Hij is helemaal geen goede minnaar, hij streelt je een beetje, en valt dan in slaap, hij lijkt wel impotent! - sissen de vrouwen. Getergd probeert Guido de opstand neer te slaan: hij grijpt een zweep en knalt erop los. De vrouwen stuiven naar alle kanten, begeleid door Wagners Die Walküre - lang voordat Coppola dezelfde muziek gebruikte voor Apocalypse Now.


Volkomen over de top, maar ook zo geestig! En vooral: zó waar. Op een filmset worden je vaak genoeg 'erotische diensten' aangeboden, kan ik wel getuigen, en voor Fellini lag dat natuurlijk niet anders. Zo heeft hij talloze van zijn memoires in 8 ¿ verwerkt, en wat je ondertussen ook te zien krijgt is bijna de complete film die Guido wil maken, maar niet aan durft te beginnen. Daardoor pakt 8 ¿ uit als een even onconventionele als prachtige raamvertelling, die door zijn moderne opvattingen de tand des tijds glansrijk heeft doorstaan. Met dank aan de muziek van Nino Rota en het camerawerk van Gianni di Venanzo, vooral de scènes waarin hij de camera vrij en ononderbroken laat rondzweven en de spelers er precies op tijd op toelopen om hun zegje te doen. Technisch zeer tijdrovend, zoiets vraagt een complete choreografie. De perfectionist Fellini heeft dan ook meer dan vijf maanden gedraaid aan 8 ¿, nog één keer moest alles uit de kast.'


Otto e Mezzo (1963)


Genre: drama


Regie: Federico Fellini


Drama. Met: Marcello Mastroianni, Anouk Aimée, Sandra Milo, Claudia Cardinale, Eddra Gale e.v.a. Zwart-wit. 138 minuten. Winnaar van twee Oscars (waaronder 'beste buitenlandse film ')


Neergang

Met 8 ¿ was Fellini nog op zijn top, al markeert de film wel zijn neergang. Ook geniale regisseurs kennen een keerpunt in hun carrière. 'Na Psycho heeft Hitchcock ook nauwelijks meer iets fatsoenlijks afgeleverd, en voor David Lean geldt na Lawrence of Arabia en Dr. Zhivago hetzelfde.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden