Ephedra slankt af

Andere Europese landen zouden graag zien dat Nederland de verkoop van het afslankmiddel ephedra verbiedt. Sinds de dood van honkballer Steve Bechler hebben ze een extra argument....

'Nee.' De drogist op de hoek wil niets meer met ephedra te maken hebben. 'We verkochten de pillen een paar jaar geleden aan mensen om af te slanken', vertelt de winkelbediende. 'Maar ze werden er zo onrustig van. U moet het maar bij een gezondheidswinkel proberen.'

'Niet te lang achter elkaar slikken, hoor', waarschuwt de verkoper in een winkel waar poedereiwit in verfemmers op de planken staat. 'Is het voor uzelf? Als u wilt afslanken, dan moet u ook minder eten en meer bewegen', is haar welgemeende advies. 'Misschien is dit beter voor u', waarna ze een ander bruin flesje laat zien.

De reacties laten zien dat ephedra geen onschuldig huis-tuin-en-keuken middeltje is. Het extract van de plant ma huang (Ephedra vulgaris, ook wel aangeduid als Ephedra sinica, in het Nederlands bekend als zeedruif(je)) is desalniettemin populair. De slankmakende werking lokt veel kopers. Gebruikers claimen een gewichtsverlies van vele kilo's, zeker als de plantenbestanddelen zijn gemengd met andere stoffen, zoals cafeïne.

De Amerikaanse honkballer Steve Bechler was een van de velen die ernaar grepen. De toch al niet slanke werper was kilo's aangekomen en wilde die kwijt. Dat had hij misschien beter niet met ephedra kunnen doen. Tijdens een training half februari in een fitnesscentrum zeeg de 23-jarige sporter ineen. Hij overleed aan een hartaanval. In zijn kledingkluisje stonden potjes met ephedra en de link was snel gelegd.

Sinds de dood van de werper van de Baltimore Orioles is de slag om het kruidenextract in een stroomversnelling gekomen. Net als in Nederland staat ephedra in de VS in de schappen van drogisten en gezondheidswinkels. Daar heeft het middeltje een ongekende populariteit. Hoe geliefd de afslanker hier is, valt moeilijk te achterhalen. De branche zegt jaarlijks een tot drie miljoen euro om te zetten, wat een schijntje is in vergelijking met de verkoop van vitaminepreparaten.

Ephedra is een plantaardig middel, gemaakt van ma huang. De delen van de plant hebben een hoog gehalte aan efedrine, een amfetamine, die het lichaam flink oppept. De hartslag gaat omhoog, de persoon wordt scherp en helder en heeft voldoende energie om uren alert te blijven. Om dat mogelijk te maken, verbrandt het lichaam vet. De kilo's zouden eraf vliegen.

Toevallig was er al voor de dood van de honkballer een stroom van publiciteit over het kruidenmiddel op gang gekomen. In het Amerikaanse tijdschrift Annals of Internal Medicine verschijnt 18 maart een artikel over de veiligheid. Vanwege de opmerkelijke uitkomst is het verhaal begin februari op de website van het tijdschrift gezet.

De Amerikaanse onderzoekers zeggen dat ephedra in de VS verantwoordelijk is voor onevenredig veel meldingen van bijwerkingen. Van alle klachten over plantaardige middeltjes in 2001 neemt ephedra 64 procent voor zijn rekening. Volgens het onderzoek is het middel goed voor 0,84 procent van de verkoop van kruidenextracten.

Volgens de auteurs is er alle reden het gebruik aan banden te leggen. De Amerikaanse Food and Drugs Administration FDA zegt dat er honderd sterfgevallen in verband worden gebracht met ephedra.

Gedetailleerde cijfers voor Nederland zijn er niet. Het Nationaal Vergiftigingen Informatiecentrum te Bilthoven houdt ephedra de laatste tijd wel in de gaten, zegt medewerker ir. Antoinette van Riel. Bij het centrum kloppen artsen aan als ze met de handen in het haar zitten na een vergiftiging. 'In 1999 waren er minder dat tien meldingen over ephedra. Dat was in 2002 gestegen tot vijftig.' Een geval van sterfte waarbij ephedra in het spel was, is nog niet bij het centrum gemeld.

Desalniettemin overleggen de betrokkenen in Nederland al enige tijd over de vetverbrander. Er is een afspraak gemaakt dat elke tablet maximaal dertig milligram werkzame stof bevat en dat op het etiket wordt aangeraden hooguit drie keer daags te slikken. Ook is er een waarschuwing opgenomen niet te laat op de avond een pil te nemen omdat er anders geen sprake meer zal zijn van een goede nachtrust.

'Er wordt overlegd om de normering aan te scherpen tot drie keer acht milligram per dag', zegt drs. Marielle Spanjersberg van het Voedingscentrum. 'Wij zijn daar een voorstander van. Maar ook tegen een verbod op de vrije verkoop zullen wij ons niet verzetten.' Europese landen willen dat Nederland ephedra uit de vrije verkoop haalt en als geneesmiddel gaat registreren om zo in de pas te lopen met de buurlanden.

Om het extra ingewikkeld te maken, kreeg de vetverbrander steun uit een onverwachte hoek. Ephedra is in combinatie met allerlei andere stoffen een populaire uitgangsdrug. Het middel pept zo op dat iemand zonder problemen een hele nacht kan doorfeesten. Vanwege deze opjagende werking staat efedrine op de dopinglijst. Topsporters moeten er met een grote boog omheen lopen.

'Het wordt door veel jongeren in het uitgaansleven gebruikt ter vervanging van xtc en speed', beweert drs. Martin Sijes van Brijder verslavingszorg in Alkmaar. Die organisatie bepleit het legaal houden van ephedra omdat ze vreest dat jongeren anders overstappen naar illegale harddrugs.

Eind februari hebben alle betrokkenen over ephedra gesproken in het Regulier Overleg Warenwet. 'De uitkomst was verrassend', zegt ir. Theo van Rooij voorzitter van Natuur en Gezondheidsproducten Nederland, een branchevereniging van importeurs en fabrikanten. 'Het argument van de drugshulpverlening speelde een grote rol in het overleg. Veel betrokkenen achten een totaal verbod niet meer wenselijk.'

Het Voedingscentrum plaatst hier als kanttekening bij dat het de bedoeling is ephedra verder aan banden te leggen, zodat het niet meer als voedingssupplement kan worden verkocht. Het middeltje verdwijnt zo uit het zicht van het grote publiek, omdat het dan alleen nog te koop is in smartshops, waar legale geestverruimende middelen worden verkocht.

Het ministerie van Volksgezondheid moet de knoop doorhakken, zeggen de betrokkenen. Demissionair minister De Geus ad interim van Volksgezondheid, doet voorlopig niks. 'Het is een zaak voor een missionair minister', laat zijn voorlichter weten.

Ondertussen woedt de opwinding in Amerika voort. Vorige week vrijdag kwam Rand Cooperation met een analyse van ephedra, dat veel munitie bevat voor de voorstanders van een verbod.

'Er is een sterke aanwijzing dat er een relatie bestaat tussen het gebruik van ephedra of efedrine en sterfte, hartaanvallen, hersenbloedingen en serieuze psychiatrische symptomen', verklaart Paul Shekelle die de Rand studie heeft gemaakt. Maar hard wetenschappelijk bewijs ontbreekt, voegt hij eraan toe.

Wel blijkt ephedra te werken als afslankmiddel, zeker als het wordt gecombineerd met cafeïne. In vergelijking met mensen die een placebo slikken, is een gewichtsverlies van ongeveer een kilo per maand gevonden. Bij deze studie zijn deelnemers zes maanden gevolgd, dus over de effecten op de lange termijn valt niet veel te zeggen. De onderzoekers stellen verder dat ephedra de sportprestaties niet verbetert.

In Amerika is het afwachten wat de FDA beslist. Meteen na de dood van Bechler zei de dienst dat mogelijk sommige middeltjes met ephedra verboden moeten worden. Wel heeft de dienst opgeroepen alle producten die ephedra bevatten, te voorzien van een etiket waarin op de gevaren wordt gewezen. De consument moet daarop worden gewaarschuwd voor de grotere kans op een hartaanval, hersenbloeding of sterfte.

De industrie verzet zich tegen stringente maatregelen. Overtuigend bewijs dat ephedra de hand had in de dood van de honkballer is er niet. Maar onverantwoorde marketing van het product heeft misbruik in de hand gewerkt, erkent Metabolife, een grote producent van ephedra in de VS. 'Verantwoord gebruik is mogelijk, zoals miljoenen hebben bewezen in hun strijd tegen overgewicht.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.