Enigma Ennio

Zijn naam is onlosmakelijk verbonden met spaghetti-westernmuziek maar over de persoon en het andere werk van Ennio Morricone (82) is veel minder bekend. 50 jaar zit de Italiaanse filmcomponist nu in het vak.

De muzikale climax van The Good, The Bad And The Ugly (1966): Tuco Eli Wallach arriveert op de begraafplaats Sad Hill, waar 200 duizend dollar aan goud begraven ligt. Zijn zoektocht naar het juiste graf wordt begeleid door L'Estasi Dell'Oro (The Ecstasy Of Gold), misschien wel Morricones beroemdste nummer ooit. De beelden, en de gekmakende goudkoorts in Tuco's hoofd, worden hier minutieus en weergaloos verklankt. Tuco weet nauwelijks waar te beginnen als de melodie aarzelend inzet (1), zet het op een rennen zodra sopraan Edda Dell'Orso invalt (2), blaast even uit op het middenterrein, om zich vervolgens te realiseren dat er geen tijd te verliezen is. Als Tuco verder rent, marcheert het orkest met hem mee (3).


----------------------


Once Upon A Time In The West (1968)

De beroemde flashbackscène uit Once Upon A Time In The West (1968). 'Harmonica' (Charles Bronson) herinnert zich hoe Frank (Henry Fonda) zijn oudere broer vermoordde door hem op te hangen aan een bakstenen boog en Harmonica te dwingen hem zo lang mogelijk op zijn schouders te dragen, een mondharmonica tussen zijn lippen geklemd. IJle mondharmonicaklanken komen aanwaaien wanneer de camera is ingezoomd op Harmonica's gezicht en de flashback begint (1), elektrische gitaren scheuren wanneer de camera uitzoomt en het macabere tafereel in beeld komt (2), violen, zang en klokgelui leiden naar het moment waarop de uitgeputte, jonge Harmonica het moet opgeven en zijn broer moet laten bungelen (3). Morricone componeerde de score vóór de opnamen begonnen, regisseur Leone liet de muziek tijdens de opnamen afspelen: de acteurs moesten hier Morricone volgen, niet andersom.


----------------------


Het was een rare film, Il Federale, die precies vijftig jaar geleden (5 augustus 1961) zijn Italiaanse première beleefde. Een fanatieke soldaat van de fascistische Brigate Nere moet in 1944 een antifascistische professor afleveren in Rome. Tijdens hun reis door het verwoeste, ontredderde Italië ontstaat vriendschap. Wat de film raar maakt, is dat hij de ongemakkelijke vorm van een komedie heeft.


Il Federale (internationale titel: The Fascist) zou zijn vergeten als de filmmuziek niet de allereerste filmscore en plaatuitgave was geweest van de 32-jarige componist Ennio Morricone, die als arrangeur bij de tv-omroep RAI had gewerkt maar ambitie had als filmcomponist. Regisseur Luciano Salce bood hem de kans.


Amper zeven jaar later zou Morricone een wereldster zijn, dankzij zijn scores bij vier 'spaghettiwesterns' van regisseur Sergio Leone, in de jaren dertig klasgenoot van Morricone in Rome.


Vooral The Good, The Bad And The Ugly (1966) en het epische Once Upon A Time In The West (1968) zouden het westerngenre én de filmmuziek voorgoed veranderen. Film en soundtrack waren één: de noten vertelden het verhaal, verklankten het desolate landschap en volgden de actie (of was het andersom?).


Morricone gebruikte leidmotieven en introduceerde ongebruikelijke instrumenten: elektrische Fender-gitaren, mondharmonica's. Ook het koor was muziekinstrument. Coyotegehuil, knallende zwepen, rinkelende flessen; de aanpak was nooit eerder vertoond.


'Filmmuziek moet je hóren,' zei Morricone. 'Als hij je niet opvalt, kan het wel goede muziek zijn, maar is het slechte filmmuziek.'


Immens oeuvre

Voor hoeveel films Ennio Morricone (82) de scores componeerde? Vijftig jaar na Il Federale is iedereen de tel kwijt, ook de maestro zelf. Minstens 400, mogelijk 450, waarvan overigens nog geen 35 westerns en láng niet allemaal goed.


Naast zijn filmscores componeerde Morricone ook 'absolute' klassieke werken, bracht hij muziek uit als avant-gardetrompettist (het concert Ut; de groep Nuova Consonanza), arrangeerde hij voor radio, tv en theater, en schreef hij popliedjes.


Toch zal bij Morricones jubileum als filmcomponist nauwelijks worden stilgestaan, zoals ook zijn gouden jubileum als professioneel musicus (1996) en zijn 75ste en 80ste verjaardagen vrij geruisloos passeerden. Zelfs toen hij in 2007 eindelijk een Oscar won (een Honorary Academy Award voor zijn oeuvre) wenste hij daar niet bij stil te staan.


'Géén Oscar voor The Good, The Bad And The Ugly, Once Upon A Time In The West of The Mission', zei de Engelse Morricone-kenner Sir Christopher Frayling in april 2010, als inleiding bij het 'Classic Film Soundtracks'-concert dat Morricone zelf dirigeerde in de Londense Royal Albert Hall, iets wat hij nog met regelmaat doet. 'Een oeuvreprijs is niet the real thing, maar Alfred Hitchcock en Orson Welles wonnen ook nooit een Oscar.'


Na vijftig jaar filmscores is Ennio Morricone nog altijd een enigma. Interviews geeft hij zelden, alleen in het Italiaans, desnoods middels een tolk en uitsluitend over zijn werk, nooit over zichzelf. Even opzienbarend als zijn immense oeuvre is het aantal substantiële biografieën: nul.


Zelfs Morricone-deskundige Frayling is eigenlijk biograaf van iemand anders: zijn Sergio Leone-biografie Something To Do With Death bevat een Morricone-hoofdstuk dat geldt als de facto biografie, terwijl Leone en Morricone samen maar acht films maakten, waaronder de vijf spaghettiwesterns die hun andere werk zijn blijven overschaduwen.


Die schaarste is frustrerend, want alleen al over zijn debuut Il Federale zou je Morricone van alles willen vragen: over Mussolini, het fascisme en de oorlog (welke plek hadden ze in huize Morricone?). Over de oorlogsjaren, waarin Ennio trompet ging studeren aan het conservatorium: hij werd in 1940 toegelaten als jongetje van 11. Hij heeft er nooit over verteld, zoals hij over persoonlijke zaken altijd heeft gezwegen.


Uit het hoofd

We weten dat Morricone in Rome woont, sinds 1956 getrouwd is met Maria Travia (die zijn werk als eerste beoordeelt), vier kinderen heeft (van wie Andrea ook filmcomponist en dirigent werd, en Giovanni filmregisseur) en supporter van AS Roma is. Bevriende regisseurs als Bertolucci en Tornatore omschrijven hem als 'een intellectueel in muziek, maar verder een eenvoudig man.'


We weten dat de maestro elke noot zelf op papier zette, gezeten achter een bureau. Hij componeert in stilte, zonder muziekinstrumenten: hij noteert uit het hoofd.


'Normaliter moet je eerst de film zien', zei hij ooit. 'Je moet de beelden, het verhaal, de bedoelingen van de regisseur doorgronden, zelfs de dingen die hij juist níet bedoelt. Daarna ben ik alleen. Dan ren ik heen en weer tussen de noten die ik moet rangschikken.' Slechts sporadisch was het andersom: Sergio Leone liet hem soms eerst de muziek componeren, de acteurs moesten volgen.


Broodcomponist

Morricone staat bekend als stipt en veeleisend, maar ook als een 'man die zijn marktwaarde kent' en decennialang weinig kritisch was in zijn keuzes: B-westerns, softe seksfilms, het maakte niet uit zolang men zijn gage maar betaalde. Morricone zag zichzelf met nadruk als broodcomponist.


'Tussen 1965 en 1980 verscheen haast geen Italiaanse film zónder Morricone-score', zei regisseur Bernardo Bertolucci ooit. 'Soms waren ze memorabel, maar soms ook herhalingen van zetten: dan hoorde je hem voortborduren op thema's uit zijn vorige film.'


Het verklaart waarom Morricone zo nadrukkelijk zwijgt over zichzelf en zich tot voor kort nooit politiek uitsprak: in Italië, land van extreme politieke tegenstellingen, wilde hij met elke opdrachtgever in zee kunnen gaan, ongeacht diens opvattingen. Pas in 2007 zou hij kleur bekennen als sociaal-democraat, verbonden aan de Partito Democratico.


Op basis van een film als The Mission (1986), misschien wel zijn allermooiste score, is dat niet zo'n verrassing. De gracieuze dans die Morricone westerse, christelijke muziek laat maken met de muziek van de Guaraní-indianen suggereert progressief denken: we zijn broeders, we kunnen prima samen leven. Morricone als bruggenbouwer.


Maar even makkelijk ging hij in zee met de organisatie van het WK-voetbal van 1978 in het Argentinië van de militaire dictator Videla. Terwijl linkse prominenten opriepen tot een boycot, componeerde Morricone de officiële toernooihymne El Mundial. Werk is werk.


Morricone in Nederland

Paradoxaal genoeg is de mysterieuze Morricone opmerkelijk benaderbaar, zo ondervond de Nederlander Ronald Keizer toen hij in 2007 een Morricone-avond met het Metropole Orkest wilde organiseren in het Amsterdamse Muziekgebouw: Keizer mocht zijn plannen in Rome komen bespreken met de Maestro zelf.


Keizer: 'Morricone gaf bijna achteloos toestemming voor het uitvoeren van zijn werk, maar hij had geen zin om als gast naar Amsterdam te komen. Dat zei hij niet met zoveel woorden, maar hij maakte het onmogelijk door absurde eisen te stellen. Typisch: toen het over geld ging, kende hij ineens wel Engels.


'Hij beweerde ook dat hij slechte ervaringen met het Metropole Orkest had gehad toen hij voor het laatst een concert dirigeerde in Nederland, in juni 1988, tijdens het EK-voetbal dat Nederland uiteindelijk won. Volgens Morricone zat de zaal vol oranje idioten, was het orkest ongeconcentreerd en splitsten ze hem een amateurkoor in de maag. In Nederland hoorde ik nu dat het een prima avond was, en dat Morricone dat destijds ook vond. De man creëert rookgordijnen en vaagheid.'


Die onnavolgbaarheid heeft beslist bijgedragen aan Morricones cultstatus onder jonge makers en liefhebbers van popmuziek: een componist/dirigent die 'lage cultuur' omhelst (westerns, softseks, voetbal) en aureool van zwijgzame coolness heeft. De tribute-cd's waarop popmuzikanten zijn werk spelen, getuigt van de bewondering.


Bij Morricones vijftigjarig jubileum als filmcomponist zal wéér geen biografie verschijnen. Wie Morricone-boeken zoekt, zal vooral bundelingen van partituren vinden. Misschien moeten we die maar beschouwen als de biografieën van een man die wil dat we tussen zijn leven en zijn werk geen verschillen zien.


The Best of 50 Years in Music. Bowers & Wilkins. Heruitgave van Days Of Heaven (filmscore uit 1978). Film Score Monthly. Hayley Westenra & Ennio Morricone: Paradiso. Universal. (verschijnt 6 september).

--------------------------------


Profiel Italiaanse filmcomponist ennio Morricone, wereldberoemd en toch onbekend

Ennio Morricone schreef eerder popmuziek dan filmmuziek. In de jaren vijftig en zestig arrangeerde hij liedjes van onder meer Paul Anka, Mireille Matthieu en Mario Lanza. Zelf schreef hij naar schatting honderd popliedjes. In Italië had zangeres Mina een grote hit met Se Telefonando (1966). De filmscore voor Sacco e Vanzetti (1971) bevatte het door Joan Baez gezongen Here's To You, dat een van haar lijfliederen werd. Morricone wordt door veel popmuzikanten om arrangementen gevraagd, maar de laatste dertig jaar zei hij maar tweemaal ja: voor de Pet Shop Boys arrangeerde hij It Couldn't Happen Here (1987), voor Morrissey Dear God, Please Help Me (2006).


--------------------------------


Wie kent ze niet? Top 5 Morricone-hits De onbekende Morricone

1. Il Buono, Il Cattivo, Il Brutto (1966), titelstuk van The Good, The Bad And The Ugly. De huil van een coyote als hoofdmotief in een van de beroemdste filmthema's ooit.


2. L'Estasi Dell'Oro (1966), de climax van The Good, The Bad And The Ugly. Goudkoorts en hebzucht weergaloos verklankt.


3. C'Era Una Volta Il West (1968), het desolate titelstuk van Once Upon A Time In The West. In 1976 Morricones enige Top 40-notering in Nederland.


4. Chi Mai (1971) uit de film Maddalena, in Engeland en Frankrijk een enorme hit (1981) dankzij gebruik in een tv-serie en een tv-commercial.


5. Gabriel's Oboe (1986) uit The Mission. Zendeling Gabriel (Jeremy Irons) speelt, zittend in de rivier, een melancholiek liedje op zijn hobo. Begrafenisfavoriet.


--------------------------------


De mooiste niet-western filmmuziek van Morricone

1. The Mission (Roland Joffé, 1986)


2. Once Upon A Time In America (Sergio Leone, 1984)


3. Novecento/1900 (Bernardo Bertolucci, 1976)


4. The Untouchables (Brian De Palma, 1987)


5. Casualties Of War (Brian De Palma, 1989)


6. Cinema Paradiso Giueseppe Tornatore, 1988)


7. Lolita (Adrian Lyne, 1997)


8. Le professionel (Georges Lautner, 1981)


9. Bugsy (Barry Levinson, 1991)


10. Malèna (Giuseppe Tornatore, 2000)


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden