Column

Enige zelfachting zou Europa niet misstaan

De deur kan niet wagenwijd openstaan.

Ronald Reagan, 1983. Beeld anp
Ronald Reagan, 1983.Beeld anp

Het was een grap die Ronald Reagan graag mocht vertellen en waar hij elke keer zelf smakelijk om moest lachen. Een Amerikaan en een Sovjetburger twisten over de vraag waar de meeste vrijheid bestaat. Ik kan midden op Times Square gaan staan, zegt de Amerikaan, en roepen dat president Reagan een klootzak is en onmiddellijk moet worden afgezet. Dat is niks bijzonders, zegt de Sovjetman, ik kan midden op het Rode Plein gaan staan en precies hetzelfde roepen.

Of Reagan deze grap ook aan Michael Gorbatsjov heeft verteld, is niet bekend. Hij was er zeker toe in staat. Zoals ook goed voorstelbaar is dat hij de laatste Sovjetleider heeft getrakteerd op een andere wisecrack die een tijd lang gangbaar was in Washington. Die had betrekking op de anti-Amerikaanse leuzen die in de jaren '60 en '70 gewoontegetrouw werden aangeheven bij demonstraties in diverse Derde Wereldlanden. 'Yankee go home' was een van de standaardteksten. Maar Amerikaanse diplomaten tilden er niet al te zwaar aan, in de overtuiging dat de leuze vaak een dubbele bodem had: Yankee go home - and please take me with you.

Ach, het was de tijd waarin het Westen, in weerwil van alle anti-westerse parolen, toch met recht mocht veronderstellen dat men in de rest van de wereld per saldo afgunstig keek naar de welvaart en vrijheid die hier waren gerealiseerd. Een notie die een extra stimulans kreeg toen het Sovjet-rijk implodeerde en China steeds duidelijker de weg naar een vrije markteconomie insloeg. Francis Fukuyama verkondigde de definitieve suprematie van de liberale democratie, en na de eclatante overwinning op het Irak van Saddam Hussein in 1991 ontwaarde president George Bush senior de kiemen van een 'nieuwe wereldorde'.

Maar na 9/11 kantelde het beeld. De opkomst van de politieke, agressieve islam gaf aan dat Fukuyama's triomfkreet op z'n minst voorbarig was geweest. Een revanchistisch Rusland keerde terug naar oude vormen en gedachten. De Chinese economie floreerde, maar de politieke liberalisatie waarvan gedacht werd dat die onweerstaanbaar zou intreden bij toegenomen welvaart, bleef uit. In plaats daarvan kwam een Chinees model dat economische groei koppelde aan autocratisch bestuur. Een model dat veel halve en hele dictators van ontwikkelingslanden aansprak: geen gezeur meer over mensenrechten en deugdelijk bestuur.

De afkorting BRIC vond ingang en kreeg een mythische uitstraling: Brazilië, Rusland, India en China waren de opkomende economieën, die zich onweerstaanbaar naar voren drongen op het wereldtoneel. Intussen leek het Westen vooral met de eigen tekortkomingen bezig: met de financiële crisis, de eurocrisis, de Griekse crisis, de voortdurende politieke patstelling in Washington, de ostentatieve onmacht om in het Midden-Oosten enigszins orde op zaken te houden. Van de weeromstuit sloop er ook twijfel binnen of het westerse beschavingsideaal wel zo universeel wervend en toepasbaar was als lang was gedacht.

Maar opnieuw moeten we het beeld bijstellen. Van de zegetocht van het BRIC-kwartet is al enige tijd niets vernomen. In China doemen de grenzen van de spetterende groei nadrukkelijk op. India blijft een land met meer potentie dan daadwerkelijk succes. Brazilië is ten prooi aan economische krimp en politieke kramp. Ook andere stijgers van een paar jaar geleden, zoals Turkije, zitten in het slop. Rusland was altijd al de vreemde eend in de bijt en onderscheidt zich alleen met botte (hinder)macht; de grap van Reagan is weer toepasselijk.

Dit is de context waarin Europa thans wordt geconfronteerd met de gigantische stroom vluchtelingen en andere migranten. Een crisis met twee gezichten. Aan de ene kant zijn er grote verwarring en zwalkend beleid. Maar dat Europa het favoriete toevluchtsoord is voor zovelen - zoals de VS een magneet blijft voor migranten uit Latijns-Amerika - zegt ook iets over de aantrekkingskracht van de westerse maatschappij. De aandrang om naar Rusland te trekken - geen ondenkbare vluchtweg vanuit Turkije - is nihil.

Helaas mogen we er niet van uitgaan dat dit ook betekent dat de nieuwkomers de westerse waarden omarmen - het grote gevaar schuilt juist in het feit dat dit bij velen niet het geval is en dat we allerhande etnische en religieuze twisten importeren. Maar de westerse maatschappij heeft kennelijk nog steeds een universele aantrekkingskracht. Daaraan mogen we best enige zelfachting ontlenen, die de ware basis vormt voor ruimhartigheid, maar ook voor het besef dat de deur niet wagenwijd open kan staan en dat er aan migranten duidelijke eisen moeten worden gesteld.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden