Enige wenken voor democratische vernieuwing

Een vitale en solide democratie moet mechanismen inbouwen die haar minder gevoelig maken voor vluchtigheid, manipulatie en snel te mobiliseren sentimenten....

DE DREUN die Fortuyn heeft uitgedeeld - met zijn woonplaats Rotterdam voorop - is verpletterend. Het is een nooit eerder vertoonde prestatie in onze moerasdelta. Toch is al jaren duidelijk dat de kiezers op drift zijn. De aan een partij verknochte kiezer is een historische figuur geworden. Burgers kijken uit naar wie en wat in de aanbieding is. Hier liggen grote kansen voor nieuwkomers die een 'product', een stemming, een beeld(merk), een richting aanreiken die kennelijk goed in de markt ligt. Door het etiket 'Leefbaar' werd de verbinding tussen lokaal en nationaal niveau mogelijk gemaakt.

Bij de gemeenteraadsverkiezingen van 6 maart is een aantal zaken op indringende wijze zichtbaar geworden, die een onomkeerbaar karakter hebben. Leiderschapsstijl, bestuurlijke vernieuwing en ideeënpolitiek staan plotsklaps bovenaan de maatschappelijke agenda. Velen weten waar het schort: politieagenten, verplegers, docenten, studenten en buurtbewoners. Maar op één of andere manier dringen die stemmen niet herkenbaar door in de politieke en ambtelijke huizen van het land. Terwijl er ook heel veel goeds tot stand komt, is het lerend vermogen van de vele overheden door onderling ervaringen uit te wisselen, niet erg groot.

Op veel terreinen zijn beleid en uitvoering uit elkaar gegroeid. Makers van wetten en regels zijn vaak groter in getal dan de uitvoerders. Door een gebrek aan contact worden regels bedacht die op gespannen voet staan met de mogelijkheden die regels ook toe te passen. In die omstandigheden gaan uitvoerders hun eigen gang en maken hun eigen praktijk; onder de wet door, tegen de beleidsmakers in of semi-legaal. 'Zolang het loopt, loopt het', is het devies. Het verschijnsel doet zich ook in het bedrijfsleven voor, maar ons gaat het vooral om onderwerpen van staatszorg zoals, justitie, veiligheid, onderwijs, sociale zekerheid en gezondheidszorg.

Een spanningsveld is er ook met betrekking tot regelgeving en handhaving. De regeldichtheid groeit met de dag. Door- en over elkaar heen tuimelende regels die op allerlei niveaus verschillende afzenders hebben. Die afzenders geven vaak niet thuis, of zijn niet thuis te brengen, als er zich calamiteiten voltrekken. De werkelijkheid achter de regels blijkt chaotisch, weinig democratisch en moeilijk te controleren.

Bij calamiteiten blijkt vaak duidelijk hoe de overheid 'normaal' werkt. Als er wat 'aan de hand is' zie je dat politici en ambtenaren opeens de praktijk opzoeken. Het contact is hevig, maar meestal kortstondig. Vergaderingen zijn snel weer belangrijker. Het venster op de buitenwereld wordt weer afgeschermd. Binnen die beslotenheid zijn politici gericht op het verwerven van steun bij hun politieke achterban, in parlement, raad of staten en niet op het ontwikkelen van ideeën en oplossingen ten behoeve van de burgers.

Voor veel maatschappelijke problemen van de laatste jaren leek geld een uitweg. Maar toen dat in overvloed beschikbaar kwam, was men er kennelijk niet klaar voor om regels en rekenschap aan dit geld te verbinden. Plannen van aanpak ontbraken, verkeerde signalen bevorderden inefficiëntie en zelfs misbruik.

Het dominante beeld bij velen is dat de overheid niet levert, te weinig levert of te laat. Nadat de economische motor weer op volle toeren begon te draaien, bleken nogal wat overheidsdiensten te haperen. Er is na de 'vermarkting' en de bestempeling van de burgers tot 'klant' iets misgegaan: wachtlijsten, cellentekort, onverschilligheid in de uitvoering en aankoekende bureaucratie domineren.

Zijn liberalen en socialisten ook qua denken in elkaar verstrikt geraakt? Het lijkt erop, want alles waarvoor men geen oplossingen vond, werd naar de toekomst verschoven. De overheid wordt zo botter, onscherper en onverschilliger. En paradoxaal genoeg, hoe valer de overheid, hoe scherper de verwijten die de overheid haar burgers maakt. De relatie wordt ongemakkelijk. Burgers zouden agressiever worden, jongeren slordiger, ouderen lastiger, en neemt niemand het voor elkaar op, zo hoor je van overheidszijde.

En dus stille tochten, met burgemeesters voorop, SIRE-reclames en Postbus 51-spotjes, die burgers aansporen meer betrokkenheid te tonen. Maar als de overheid zelf afspraken niet nakomt en slordig omspringt met individuele belangen, waarom zouden burgers dan nog hun betrokkenheid tonen?

Vanaf de vroege jaren negentig zijn er ongekend grote schommelingen in de verkiezingsuitslagen. In 1994 werd dat voor het eerst zichtbaar, maar de trend zet zich in en na 1998 door. De politiek werd er, gemeten naar opkomst, niet populairder op. De zwevende en zoekende kiezer is een permanent en omvangrijk fenomeen geworden. Lokale partijen zijn 'genationaliseerd' tot Leefbaar Nederland en de lijst Pim Fortuyn.

De landelijke partijen lijden bij lokale verkiezingen het meeste verlies aan gemeentelijke partijen en niet-stemmers. Nederland leek een tevreden natie, met een sluimerend onbehagen in de onderbuik van de maatschappij. Pas nu dit onbehagen op een even creatieve als verongelijkte manier wordt gemobiliseerd, is er paniek uitgebroken bij wat nu heel snel is gemunt: de 'gevestigde partijen.'

Door een verkleining van ideologische en maatschappelijke verschillen - bijna iedereen rekent zich tot de middenklasse - worden leiderschap en persoonlijkheid nóg belangrijker. Het is een kuise, politiek-correcte Hollandse gewoonte om beschroomd te spreken over leiderschap. 'In de polder zijn geen leiders', onzin natuurlijk! Vroeger telde persoonlijkheid ook, alleen de omgeving was een stuk rustiger; leiderschapswisselingen hadden meestal geen dramatisch effect.

De in de jaren negentig versneld ingezette verkruimeling van de traditionele kiezersmarkt maakt - of hij/zij het leuk vindt of niet - de persoon van de leider steeds crucialer. Het inmiddels befaamde lijsttrekkersdebat is hiervoor illustratief. Pogingen van jongere generaties uit de bestaande partijen, zoals Niet Nix, de dertigersgroepen bij het CDA of D66 om de partijstructuur te vernieuwen, werden afgeslagen. Rottenberg moest wegens ziekte afhaken.

Maar nu is het een politieke buitenstaander als Fortuyn die over alle structuren heen de kiezer aanspreekt. Een politicus zonder partij met een radicaal programma en ongekende charismatische gaven. De media, groot in macht en getal, fungeren graag als zijn zender. Zij 'maken' met zo'n figuur aan de lopende band nieuws. Via de media is er tenslotte direct contact met de mensen in het land. (Fortuyn is inmiddels kind aan huis in alle huiskamers). Op deze nieuwe markt met weinig bindingen en loyaliteiten is er ruimte voor aansprekende leidersfiguren met een boodschap, een sfeer, een vermeende belofte en daadkracht, en dan kan plots een grote partij ontstaan.

Ons politieke systeem, onze staatkundige instellingen, zijn niet toegesneden op de omgang met dit nieuwe fenomeen. Nooit eerder is zo massaal een nieuwe beweging rond één persoon 'uit het niets' ontstaan. Nu is het Fortuyn, en over een tijdje zijn er weer andere persoonlijkheden op de 'markt.' De vraag is nu: hoe kunnen we duurzaam en geordend democratisch omgaan met de dynamiek en snelheid van onze maatschappij en de snel te mobiliseren 'volkse' gevoelens? Een grondige vernieuwing - al eerder bepleit, al langer bestudeerd - is nu werkelijk geboden;

1. De zwakke legitimiteit van het huidige partijstelsel en de door partijen aangedragen volksvertegenwoordigers roept om een stelselwijziging. Er moet een relatie komen tussen de volksvertegenwoordigers en de kiezers die hem of haar hebben gekozen. Aan regionalisering van de kandidaatstelling, via wijziging van het kiesstelsel, is niet meer te ontkomen. Deze wijziging zal partijvorming nieuwe stijl bevorderen. Zogenaamde regionale kandidaten worden generalisten, omdat ze zich met van alles moeten bezighouden. Volksvertegenwoordigers leren weer communiceren in een taal die ook buiten het Binnenhof wordt verstaan.

2. De lokale democratie wordt versterkt door veel meer bevoegdheden, inclusief verruiming van het eigen belastinggebied, naar dat niveau over te hevelen. Den Haag wordt zo ontlast en de binding met de woonplaats versterkt.

3. Het is vanzelfsprekend dat de burgemeester door het volk wordt gekozen. Verantwoordelijkheid moet een gezicht krijgen. .

4. De werkwijze van het parlement wordt vereenvoudigd en versneld. Het tempo van het parlement onderhoudt nauwelijks een relatie met het tempo dat door de dynamiek van de samenleving wordt gedicteerd. Waarom het vier jaar moet duren voordat panden van waaruit veel wordt gedeald en die veel overlast geven, kunnen worden gesloten is niet uit te leggen. Waarom er zeventien(!) weken per jaar geen besluiten kunnen worden genomen, omdat er reces is, vraagt om een toelichting.

5. Wat de functie is van de Eerste Kamer, is steeds moeilijker uit te leggen. Met de Raad van State - een eerbiedwaardig instituut nietwaar? - hebben we meer dan genoeg 'toezicht' op de wetgeving door regering en parlement. De senaat wordt dus afgeschaft.

Alleen zo worden verantwoordelijkheden weer zichtbaar en herkenbaar. Een vitale en tevens solide democratie moet mechanismen inbouwen die haar minder gevoelig maken voor vluchtigheid, manipulatie en snel te mobiliseren sentimenten.

Maatschappelijke vernieuwing is mogelijk door een nauwere verbinding te leggen tussen beleid en uitvoering en tussen regelgeving en handhaving. Maatschappelijke organisaties en instellingen moeten hierbij worden betrokken van de planontwikkeling tot en met de uitvoering van het beleid. De inhoudelijke verantwoordelijkheid voor het 'eindproduct' ligt zo niet alleen bij de overheid, maar ook bij belanghebbenden. Private partijen worden langs deze weg gemotiveerd bij te dragen aan maatschappelijke doelen, zoals een vergroting van de leefbaarheid. Omgekeerd wordt de overheid geprikkeld oog te hebben voor efficiëntie, doelmatigheid en dienstbaarheid aan burgers.

Het publiek-private kenniscentrum van het ministerie van Financiën moet hiertoe naar Economische Zaken worden overgeheveld, met als opdracht (buitenlandse) kennis te mobiliseren om publiek-private constructies tot stand te brengen.

De kwaliteit van de samenleving verbetert ook als met name in het onderwijs de kleinere schaal wordt hersteld. Ook de lerarenopleiding moet op peil worden gebracht en de academische route voor het leraarschap weer worden geïntroduceerd. Een pluriforme basisvorming en het verbeteren van het studiehuis. De financiering kan minder fraude-gevoelig worden gemaakt door intelligente regels die te handhaven zijn. Eenzijdige sturing van bovenaf wordt ingewisseld voor een grote mate van verantwoordelijkheid voor de scholen zelf, met een heldere centrale controle op kwaliteit.

Er is door Gerrit Zalm een solide financieel beleid gevoerd, met als resultaat een overschot op de begroting. De staatsschuld is belangrijk teruggebracht. Inmiddels dreigt wederom een tekort. De inflatie is in Nederland onaanvaardbaar hoog. Een voortzetting van het gevoerde beleid is dringender dan ooit. Overschotten op de begroting moeten worden verzekerd, informatietechnologie moet worden ingezet om de efficiëntie van het totale overheidsapparaat te verbeteren. Daartoe moet vanuit Financiën het voortouw worden genomen. 'Bemoeizucht' met andere ministeries en uitwisseling van kennis is hard nodig.

Naast wijzigingen in structuren en beleid is een andere stijl van besturen, van politiek bedrijven noodzakelijk. Dus niet alleen door mensen die gepokt en gemazeld zijn in de Haagse biotoop, maar ook door burger-politici die in staat zijn vanuit de praktijk en dagelijkse beslommeringen te denken. Ontspannen figuren die minder met sleetse ervaring, maar meer met gezag, werkbare compromissen sluiten over belangrijke onderwerpen.

'We zijn de spelletjes moe. We willen vooruit en dat kan alleen door samenwerking en verbeelding', zo verwoordde ooit Niet Nix de stemming. Jongere generaties moeten nu onbekommerd het politieke strijdtoneel betreden en voor een radicale staatsrechtelijke en beleidsmatige vernieuwing pleiten. Ons land verdient naast eigentijdse kleding, moderne huisvesting en hippe levensstijlen ook een moderne politiek. Met die politiek kan iedere burger die zijn verantwoordelijkheden ontloopt helder en gezaghebbend terecht worden gewezen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden