Engelbewaarders

Lang lag het werk van de 16de-eeuwse kunstenaars Pontormo en Rosso onder het stof van de kunstgeschiedenis, die had bepaald dat het maniërisme was. Het Palazzo Strozzi in Florence heeft het nu prachtig gerestaureerd en tentoongesteld. Alsof het gisteren is gemaakt.

De twee mooiste kunstwerken van de schilder Jacopo Carucci, die Pontormo werd genoemd, hangen ieder argeloos in een klein kerkje, gratis te bezoeken voor wie weet dat ze er te vinden zijn. Kennersschatten, dus: je hoeft er niet voor in de rij en niks geen kaartjes te reserveren. Je kunt er wel een kruisje slaan of kaars opsteken. De Depositie (kruisafneming van Christus) in de charmante, bijna onzichtbare Santa Felicità in Florence (vanaf de stad over de Ponte Vecchio links. Je loopt er zo voorbij), en de Visitatie op een heuvel in de Pieve di San Michele Arcagnolo in het dorpje Carmignano, waar je de laatste 100 meter naar boven moet lopen. Er mogen geen auto's komen.


Het is net of je een geslepen edelsteen vindt. De kleuren zijn zo helder en stralend dat het een anachronisme lijkt: dit is toch geen 500 jaar oud? Als je met je wijsvingers en duimen een uitsnede maakt van het midden van de Visitatie, heb je een abstract spel van kleuren voor je. Glazuurhelder roze, geel, het groen als licht, vers gras. Het wit is als kraakporselein, het blauw als een ijsvogel. Zo zie je het bij geen enkele schilder van zijn tijd. Al die wapperende doeken, de ongelooflijke gewoonheid van de mensen, hun rode krullen: ze kunnen elk moment bewegen. Het waait een beetje, in Pontormo's kunst. Alles komt los.


Die Visitatie, met de mysterieuze ontmoeting tussen de zwangere vrouwen Maria en Elizabeth (de moeder van Johannes de Doper), is nu te zien op de overzichtstentoonstelling Pontormo & Rosso in Palazzo Strozzi in Florence, 5 minuten lopen van de Depositie. En alleen dat al is, voor wie deze zomer naar Italië afreist, genoeg reden een dag in Florence in te plannen. Het grote werk is spectaculair gerestaureerd - er kwam een ezeltje tevoorschijn onder de verf - en het hangt, voor het eerst en laatst, even in museaal licht. Daarna keert het weer terug naar het kerkje op de berg.


Pontormo (1494-1557) en zijn 'tweelingbroer' Rosso Fiorentino (1494-1540) lagen lang onder een dikke laag stof van de geschiedenis. Deels omdat ze niet gewaardeerd werden (want na Rafaël viel voor sommigen alles tegen), deels omdat ze gewoon niet gezien werden (pas in 1904 werd ontdekt dat de Visitatie van Pontormo was) en, grotendeels, omdat één 19de-eeuws woord als een betonnen muur een helder zicht op de kunstenaars blokkeerde: maniërisme.


Wat meteen duidelijk is: de kunst van Pontormo en Rosso verschilt meer dan het verwant is. Ja, je ziet rode krullen in al hun werk (omdat de modellen, ook de kindjes, uit de familie van Fiorentino kwam, die niet voor niets die bijnaam Rosso kreeg), en ja, beiden werken met een beeldende vrijheid die je tot dan toe in de schilderkunst nog weinig zag - je voelt dat ze de werkelijkheid verlaten. Maar daar houdt het op: de kunstenaars kiezen totaal verschillende vormen en kleuren om zich uit te drukken. Toch worden ze gezien als twee kanten van het 'maniërisme', een categorie waar overigens nog veel meer kunstenaars onder worden geschaard. Hoe kan dat?


Het 15de-eeuwse Palazzo Strozzi, dat met zijn gelijkmatige Toscaanse rustica-gevels drie straathoeken markeert in de stad, brengt nu verandering in de bestaande blik op de twee en schudt nadrukkelijk het maniërisme van de schilders af. Een woord gebaseerd op 'maniera' (stijl) dat kunstenaarsbiograaf Giorgio Vasari gebruikte in de 16de eeuw, dat pas in de 17de eeuw een negatieve bijklank kreeg (als 'gekunsteld') en dat door categoriseringsdrang eind 19de eeuw uitgroeide tot een verzamelnaam voor onverenigbare kunstenaars om de 'nadagen van de Renaissance' op een hoop te vegen. Alle kunstenaars, kortom, die níét het naturalisme hadden van Rafaël en Leonardo da Vinci. Kunst na het kantelmoment, gebaseerd 'op de praktijk, niet op imitatie': spiritueler, uitbundiger, poëtischer, sensueler, en expressiever dan daarvoor. 'Maniërisme' is zowel te negatief als onhoudbaar veelomvattend, vinden de conservatoren. Zij keren weer terug naar het woord maniera: stijl.


Pontormo en Rosso, kunstenaars die twee maanden na elkaar geboren werden en beiden volwassen werden in hetzelfde atelier (van Andrea del Sarto) verschillen zo dat ze op eigen merites dienen te worden beschouwd.


Een helder concept: vanaf zaal één is het raak. Daar hangen de 'drie van de Santissima Annunziata' - de kerk waar meester Andrea Del Sarto, zelf nog geen 25, met de amper 20-jarige leerlingen Pontormo en Rosso aan fresco's werkte. Die drie monumentale, halfronde fresco's die zich ieder 'als een waaier openvouwen' laten hun kunstenaarskarakters zien. Terwijl Andrea zich aan klassiek naturalisme hield, zie je: Rosso was de man die de Florentijnse stijl uitbouwde (en uiteindelijk spiritueler maakte), Pontormo was de man van de varietas - het rijke eclecticisme van stijlen. Die theorie wordt zaal voor zaal uitgewerkt. Pontormo ziet alles bij collegaschilders en transformeert wat hem bevalt tot iets nieuws - waarvan vaak de betekenis obscuur is. Zoals zijn naakte jongetje op een trap in dit fresco de transformatie is van de oude filosoof Diogenes op de trap van de beroemde School van Athene, die Rafaël op dat moment in het Vaticaan aan het maken was. Bij Rosso staan alle heiligen op een rij als een groepsportret, maar de figuren zijn wel monumentaal als de beelden van Donatello in de Orsanmichele om de hoek in Florence. Intelligente beeldcitaten, hoewel hier nog klassiek.


Maar Rosso, die veel mensen vooral kennen van de schattige gitaarspelende en converserende engeltjes op kalenders, is rustelozer dan zijn aanvankelijke aanpak doet vermoeden. Hij schildert zijn werken vol, ze worden in toenemende mate duister en hij veroorlooft zich een steeds grotere vrijheid om zijn mensen monsterlijk en magisch te maken. Daarvoor hoef je alleen maar verder te kijken dan die twee merchandise-lievelingen, die keuvelende cherubijntjes op de voorgrond van het Spedalingo-altaar (1518). Dat blijkt verder nogal woest geschilderd, de heiligen kregen zo'n krachtig karakter dat de opdrachtgever het altaar weigerde 'omdat ze op duivels lijken'.


De bijna naakte oude sint Hiëronymus doet in de verte denken aan het schreeuwende monster in Chris Cunningham's Come to Daddy-video van Aphex Twin (1997): zijn oude hoofd strakgetrokken als door een zuigende storm. Sommigen denken dat Rosso deze vrijpostige expressie inzette om de steeds grimmiger wordende sfeer in Florence te becommentariëren. In 1498 was de radicale prediker Savonarola opgehangen op de Piazza Signoria. Zijn gedachtengoed werd verboden: vanaf 1517 mocht er niet meer over de Apocalyps gepredikt worden. Rosso schilderde voor de tegenstanders van de machtige Medici, en incorporeerde Savonarola's ideeën in zijn kunst. Pontormo was zijn levenlang de Medici trouw.


Beide schilders ontwikkelen een visueel vocabulaire dat is geworteld in hun tijd, maar evenzeer volledig op zich staat. Op twee Deposities schilderde Rosso zichzelf met rode baard als de dode Jezus. Een tragisch zelfportret in een wonderlijk tergende Christus. De Depositie uit Sansepolcro is een bijna apocalyptisch schilderij, barstensvol van figuren en emotie. Eén soldaat is een regelrecht monster dat zo uit Dantes hel had kunnen zijn geplukt, zijn gezicht als een smeltend wassen masker. Rosso geloofde in magie en hekserij. En elk figuur verwijst naar een ander beeld uit de Renaissance of klassieke oudheid.


Het is het volkomen tegendeel van de Depositie van Pontormo uit de Santa Felicità. In kleur, en in toon: beide werken zijn tragisch, maar waar bij Rosso de rouw een ongetemde paniekaanval is, is bij Pontormo de treurnis naar binnen gekeerd. Het is er stil, op een briesje na. Jezus wordt gedragen in collectieve sprakeloosheid. De schilderijen werden gemaakt in de diepste tijden van roerigheid van de stad, rond 1527. Rome was al in handen van de Fransen, drie jaar later werd ook Florence belegerd. Er waren pestplagen geweest, de machtige Medici verloren grond en een geloofstrijd leverde bloedige gevechten op. Rosso zou met de Fransen meegaan en in Fontainebleau school maken.


Vasari wakkerde het romantische beeld van de kunstenaars al aan in zijn boek De Levens (1550): volgens hem was Rosso een onmogelijke opstandeling die het bij geen opdrachtgever uithield en liet Pontormo in de Capponi-kapel zien dat de 'bizarre extravaganza van zijn brein nooit bevredigd was' - bij Vasari zijn de kunstenaars al twee rusteloze zielen, in bijna 19de-eeuwse bohémienstijl. Het gevoel van anachronisme steekt steeds de kop op; dat is immers het soort kunstenaar waar we vandaag van houden. Dwars en autonoom.


Eind 20ste eeuw kwamen de schilders dan ook weer op de radar van de kunstliefhebber. Regisseur Pier Paolo Pasolini ensceneerde in zijn film La Ricotta uit 1963 van beiden een depositie - waarmee hij de beweeglijkheid en de contemporaine Italiaan in hun kunst zichtbaar maakte. Pontormo en Rosso's figuren werden er nog hedendaagser van. In 1995 deed videokunstenaar Bill Viola het nog eens over met de film The Greeting, die is gebaseerd op Pontormo's Visitatie in Carmignano. Beide werken zijn nu tentoongesteld.


Pontormo's hedendaagse kracht werd hiermee onderstreept: de combinatie van zijn lichte edelsteenkleuren, het beweeglijke en de diepe gewoonheid van de mensen, die doet denken aan de straatfiguren van Caravaggio, die bungelende blote benen overal in zijn werk, als ultiem motief van vrijheid. Bij Pontormo weet je nooit zeker wat je ziet. Een kruisafneming is geen kruisafneming, want er is geen kruis te zien, bijvoorbeeld. Een Visitatie is geen visitatie, want wie in hemelsnaam zijn die twee vrouwen die je aankijken? De vier vrouwen zijn er eigenlijk maar twee: ze spiegelen de vrouwen die elkaar aankijken. Dit heeft weinig meer met de traditionele uitbeeldingsvorm te maken.


Maar ook Rosso's duistere magie en complexe beeld- en ideeënverwijzingen verdienen herwaardering. Alles is tegelijk iets anders, je ziet nooit alleen wat je ziet: een belangrijke reden waarom de van gelaagdheid doordrenkte hedendaagse tijd deze twee kunstenaars omarmt. Een onderliggend web van betekenissen verwachten we nu van een schilderij van Luc Tuymans, Jo Baer of Peter Doig - en dat krijg je bij Rosso en Pontormo, in overvloed. Hun schilderijen zijn doelbewuste decontextualiseringen: je kunt figuren herkennen en wordt tegelijkertijd uitgenodigd ze in nieuwe betekenis te beschouwen. Beiden maken betekenissen diffuus en creëren nieuwe, poëtische vormen.


Hoe langer je rondloopt in Strozzi, hoe meer je ziet dat kunst de ziel van een tijd kan vormgeven en tegelijkertijd eeuwen zijn geldigheid en relevantie bewaart.


Waar is het werk van Pontormo en rosso nu en straks te zien?


Palazzo Strozzi - tentoonstelling


Santa Felicità - Cappella Capponi, Pontormo: Depositie*, drie evangelisten en de Annunciatie (1527-28)


Santissima Annunziata - fresco's van Pontormo en Rosso *, Heilige Familie-altaar van Pontormo (in de San Luca kapel) en het graf van Pontormo


San Lorenzo - Rosso: Huwelijk van de Maagd (Ginori-altaar, 1523) *. Pontormo: fresco met het Laatste Oordeel (verloren gegaan)


Palazzo Pitti - meedere werken*, onder meer het Dei-altaar (1522) van Rosso


Uffizi - meerdere werken van beide kunstenaars*


Palazzo Vecchio - Pontormo: delen voor de ceremoniewagen voor het feest van Sint Johannes (1514)


San Michele Visdomini - Pontormo: Pucci -altaar* (1516)


Cappella del Papa, convento di Santa Maria Novella - Pontormo: fresco Sint Veronica (1515), niet voor publiek toegankelijk


Buiten Florence


Poggio a Caiano, Villa Medici, Pontormo: fresco Vertumnus en Pomona (1520-21)


Carmignano, Pieve di San Michele Arcagnolo, Pontormo: Visitatie*


Volterra, Pinacoteca Communale, Rosso: Depositie* (1521)


Certosa di Galluzzo, Pontormo: 4 fresco's, onder meer Christus voor Pilatus* en de Resurrectie * (1523)


Sansepolcro, Basilica di San Lorenzo, Rosso Fiorentino: Depositie* (1527-28)


* nu te zien in de tentoonstelling in Palazzo Strozzi


Pontormo & Rosso, divergenti vie della 'maniera'. Palazzo Strozzi, Florence, t/m 20/7. palazzostrozzi.org

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden