Achtergrond Klimaatakkoord

Energietransitie mag overheid niet te veel kosten, maar burgers en bedrijven evenmin

Eind dit jaar moet er een klimaatakkoord liggen. Minister Wiebes heeft het ­huiswerk van de klimaatonderhandelaars ­nagekeken. Wat verwacht hij nog van ze? 

Als onderdeel van het evenement Climate Planeten toont een aardbol op het Jaarbeursplein in Utrecht de klimaatverandering. Beeld Klaas Jan van der Weij

De industrie krijgt niet de gevraagde miljard euro subsidie om fabrieken mee te verduurzamen. Wel wil het kabinet de aanschaf van tweedehands elektrische auto’s voor particulieren subsidiëren. De voorgestelde verhoging van de energiebelasting op aardgas voor huiseigenaren ziet het kabinet niet zitten, dus daar moet de klimaattafel van Diederik Samsom een alternatief voor bedenken.

Tot zover de heldere richtingaanwijzers die het kabinet boven de klimaattafels van Ed Nijpels laat knipperen. Over de andere tientallen voorstellen die de klimaatonderhandelaars op 10 juli presenteerden, velt het kabinet geen duidelijk oordeel. De Janus-coalitie van CDA, VVD (rustig aan) en D66, ChristenUnie (we moeten nu echt vaart maken) trapt hier op de rem, daar op het gaspedaal en probeert op diverse punten het onverenigbare te verenigen.

Ed Nijpels, voorzitter van het Klimaatberaad, tijdens een overleg in de Tweede Kamer. Beeld ANP

Als het gaat over de verduurzaming van miljoenen woningen wil het kabinet bijvoorbeeld geen substantiële verhoging van de aardgasprijs accepteren. Een paar cent bovenop de verhoging die al in het regeerakkoord staat, lijkt het hoogst haalbare. Alleen: die maatregel moest huiseigenaren er juist toe aanzetten hun woning aardgasvrij te maken. Het Planbureau voor de Leefomgeving merkt in zijn vorige week gepresenteerde analyse nota bene op dat de ‘energiebelastingschuif’ (hogere belasting op aardgas, lagere belasting op elektriciteit) die Samsom voorstelt al te klein is om de gewenste verduurzaming te bereiken.

Uit vrees voor een volksopstand tegen de energietransitie wil het kabinet nu nóg minder ver gaan. De onderhandelaars aan de klimaattafel krijgen de opdracht een belastingschuif te bedenken die ‘per saldo tot een lastenverlichting voor huishoudens leidt’. De klimaattafel van Samsom mag daarbij ook niet al te gulzig in de subsidiepot graaien, want de energietransitie mag de overheid niet te veel kosten. Blijft over: particulieren ertoe verplichten hun huis te verduurzamen – maar dat wil het kabinet al helemaal niet. De klimaattafel Gebouwde Omgeving wordt zo opgescheept met een lastige puzzel.

D66 en ChristenUnie hebben wel de minimum-CO2-prijs voor de elektriciteitssector overeind weten te houden die al in het regeerakkoord stond. Nederlandse gas- en kolencentrales moeten vanaf 2020 belasting gaan betalen over elke ton CO2 die ze uitstoten. Zo’n CO2-heffing komt er in principe ook voor de grote vervuilers in de industrie, maar alleen als stok achter de deur, dus als bedrijven zelf niet genoeg doen om hun broeikasgasuitstoot te reduceren. Ze mogen daarbij ook gebruik maken van CO2-afvang en -opslag (onder de Noordzee). De opbrengst van de CO2-heffing voor de industrie wordt volledig benut om verduurzamingsprojecten van diezelfde industrie te subsidiëren.

De Kamerbrief van minister Wiebes van Economische Zaken en Klimaat bevat meer ontsnappingsroutes die het kabinet kan nemen als het allemaal te duur wordt. Zo mag de CO2-strafheffing voor de industrie geen gevaar vormen voor ‘het gelijke speelveld en de internationale concurrentiepositie’. Dat argument kan altijd gebruikt worden om de sancties terzijde te schuiven, omdat de omringende landen niet zo’n CO2-heffing hebben. Wiebes schrijft ook dat de lasten- en inkomenseffecten voor huishoudens en bedrijven ‘zwaar zullen meewegen’ in het eindoordeel van het kabinet over het klimaatakkoord. Omdat het Centraal Planbureau die effecten pas kan berekenen als de klimaattafels uitonderhandeld zijn, kan het kabinet het akkoord achteraf dus afwijzen en de klimaatonderhandelaars opnieuw aan het werk zetten. Het kabinet wil dat de onderhandelaars vóór 1 december met een eindvoorstel komen. Dat is een ambitieus streven, gezien de uitdagingen die nog op tafel liggen.

Een daarvan is de gebouwgebonden financiering: leningen waarmee particuliere huizenbezitters isolatie, zonnepanelen en een warmtepomp kunnen betalen als ze niet genoeg spaargeld hebben. Die leningen zijn gekoppeld aan de woning en worden dus meeverkocht met het huis als ze op het moment van verkoop niet afgelost zijn. Maar warmtepompen zijn bij de huidige kostprijs niet altijd binnen hun levensduur van gemiddeld vijftien jaar terug te verdienen. De jaarlijkse besparing op de energiekosten is veelal te laag om de aanschafkosten eruit te halen voor het apparaat aan vervanging toe is. Die ‘onrendabele top’ willen banken niet financieren. Een ander probleem is dat banken alleen gebouwgebonden financiering willen verstrekken als die leningen fiscaal aftrekbaar zijn, net als een hypotheek. Maar het kabinet meldt nu dat die fiscale aftrekbaarheid er niet in zit.

Meer lezen?

Nederland wil in 2030 49 procent minder koolstof­dioxide uitstoten. Maar hoeveel kost die 45 miljoen ton CO2-­vermindering? Dat hangt erg af van welke keuzes we maken. Bekijk hier wat de opties zijn, en wat die ons land kosten.

De onderhandelaars die werken aan het Klimaatakkoord kunnen weer om de tafel. Minister Wiebes heeft de voortgang van de eerste helft van dit jaar beoordeeld en in een brief aan de Tweede Kamer geschreven hoe het volgens hem verder moet. Hoe doen de vijf klimaattafels het volgens de minister en wat verwacht hij nog van ze voordat het Klimaatakkoord er eind dit jaar moet liggen?

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden