Energiebeleid is vlees noch vis

Doormodderen kenmerkt het energiebeleid in Nederland en Europa. Er is politiek leiderschap en visie nodig om daaraan een einde te maken, betoogt Peer de Rijk....

Tumult op de elektriciteitsmarkt. De lichten gingen uit en dieren legden het loodje omdat ze ongekoeld in de stallen stonden. De vraag is of er wat aan gedaan kan worden. Zoeken we het in de techniek (koeltorens volgens de minister van Economische Zaken), in een beroep op het gezond verstand (burgers vragen de airco uit te zetten) of in het inderhaast druk zetten op de productiebedrijven om verplicht reservecapaciteit te bouwen? Zoals de PvdA heeft voorgesteld.

Ervan uitgaande dat de kans op een snelle herhaling van de problemen niet groot is maar dat op termijn de situatie zich weer kan (en steeds vaker zal) voordoen, lijkt het moment aangebroken voor een grondige herbezinning op de energiepolitiek. En hoe je het ook wendt of keert, de vergaande liberalisering van de markt speelt een cruciale rol.

Vroeger bepaalde de overheid hoeveel en hoe elektriciteit werd opgewekt. Nu wordt dat aan de bedrijven overgelaten. Net zoals een bakker lekker en gezond brood maakt en wel uitkijkt niet te veel of te weinig te bakken, zou de elektriciteitsboer ook wel weten hoe die zijn klanten tevreden kan houden. En natuurlijk meteen op Europese schaal; een grote markt met een voldoende aantal aanbieders om zo gewenste competitie te creëren. Efficiëntieverbetering, betere service voor klanten, scherpere prijs, minder bureaucratie zijn het gewenste resultaat.

Het milieubelang speelde nooit zo'n grote rol in de keuze voor liberalisering. Er zijn veel randvoorwaarden geformuleerd waaraan moet worden voldaan vooraleer er sprake is van een werkelijk vrije markt. Een van de belangrijkste is het zogenaamde gelijke speelveld; alle bedrijven dienen grofweg aan dezelfde spelregels te worden onderworpen. Dit betreft zowel marktregels als regels ten aanzien van de bescherming van publieke belangen zoals milieubehoud en voorzieningszekerheid.

De sector en de politiek blijven de suggestie wekken dat op dit moment al (bijna) aan die voorwaarde is voldaan. Hoogstens is er nog sprake van overgangsproblemen die, gaande het liberaliseringstraject, opgelost zullen worden. Niets is minder waar. Een vergelijking van verschillende Europese landen leert dat de voorwaarden nog sterk verschillen.

De Britse overheid heeft met relatief gemak het recente failliet van de nucleaire industrie voorkomen door de torenhoge schuldenlast over te nemen (alleen het eerste noodkrediet bedroeg al zeshonderd miljoen euro) en zelfs noodgedwongen gekozen voor hernationalisering van alle Britse kerncentrales. De Europese Commissie is nu aan het beoordelen of dit wel kan in de zogenaamde geliberaliseerde Europese markt.

Ogenschijnlijk een duidelijke zaak, maar dat is het niet. Het alternatief is namelijk een echt totaal failliet van de kerncentrales en grote problemen in de energievoorziening in Groot-Brittannië. Bovendien zijn er sterke krachten in de Europese Commissie die kernenergie overeind willen houden. Misschien wordt de subsidie en het heringevoerde staatseigendom toegestaan met een beroep op het archaïsche Euratom Verdrag dat voorschrijft dat lidstaten kernenergie (en alleen kernenergie) moeten bevoordelen ten opzichtevan andere energiedragers.

Neem de Franse energiegigant EDF die de verplicht opzij gezette miljarden euro's – bedoeld voor ontmanteling van de kerncentrales en het voor eeuwig veilig opslaan van kernafval – al jaren gebruikt om zich een sterkere positie op de markt te verwerven. Met gesubsidieerde export, buitenlandse overnames en het afwentelen van de risico's van kernenergie op de overheid.

Een waarlijk gelijk speelveld wordt alleen bereikt als radicaal alle (in) directe subsidies op atoomstroom – maar ook op alle fossiele brandstoffen – worden afgeschaft. En ja, wat ons betreft ook op werkelijk duurzame bronnen, hoewel die eigenlijk nog een grote achterstand hebben in te lopen. Laat de werkelijke prijs maar zichtbaar worden. Als ook de milieukosten worden gekwantificeerd zullen besparing, efficiëntieverbeteringen en schone energie het makkelijk redden.

Alleen een echt vrije markt bepaalt de werkelijke prijs en maakt het weer interessant om aan energiebesparing te doen, maar ook om weer te investeren in bijvoorbeeld kleinschalig, decentraal vermogen. Dat is niet alleen goed voor het milieu (warmtekrachtkoppeling)maar ook voor een stabiel netwerk en een grotere leveringszekerheid. Alles hangt nu te veel af van een paar grote centrales. Als daar iets fout gaat, valt zo ongeveer het hele systeem in duigen. Zeker als het sterk afhankelijk is van veel kerncentrales. Terecht schakelen die zichzelf eerder af en terecht duurt het veel

langer voordat je die weer kunt opstarten. Het zijn geen koekjesfabrieken.

Een te simpel beeld? Deels wel. Daarom worstelt onze organisatie – WISE – met het dilemma te pleiten voor een volledig geliberaliseerde en zelfs geprivatiseerde markt (met de overtuiging dat kernenergie zich binnen een paar jaar volledig uit de markt zal prijzen) óf te blijven waarschuwen voor de grote bezwaren die onlosmakelijk verbonden zijn aan een dergelijk systeem. Namelijk een sterke machtsconcentratie bij een paar bedrijven, randvoorwaarden op het gebied van milieuwetgeving en een keiharde jungle waarin de bedrijven elkaar kapot proberen te spelen.

Maar een situatie die eigenlijk vlees noch vis is lijkt in elk geval nergens toe te leiden. Pappen en nathouden is niet langer een optie. De milieubeweging, de sector en de burgers smeken om politiek leiderschap. Een lange termijn visie, duidelijkheid over de weg die wordt ingeslagen en initiatieven die getuigen van het lef om werkelijke doorbraken te willen bereiken, met oog voor het belang van het milieu, de burger en het bedrijfsleven.

Anders blijft het modderen en zullen we de ene keer onaangenaam verrast worden door slecht onderhoud, dan door een besluit van een groot energiebedrijf om de prijs te verhogen of niet te investeren, en dan weer door een rekening die latere generaties gepresenteerd krijgen.

Nederland is in de tweede helft van het volgend jaar voorzitter van de Europese Unie. We hebben nog een klein jaar om met een mooi plan te komen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden