Energie ontbreekt bij Nederlandse inzending

Nederlandse inzending voor de Internationale Architectuur Biënnale in Venetië, 7/6-23/11

KIRSTEN HANNEMA

De titel van de Nederlandse inzending voor de architectuurbiënnale in Venetië suggereert een feest. Maar Open: a Bakema celebration, de tentoonstelling over de architect Jaap Bakema (1914-1981), is het soort partij waarbij je in een kring op een stoel zit. Wie het Nederlandse Rietveld-paviljoen binnenstapt, ziet een statische opstelling van houten frames. De curatoren van Het Nieuwe Instituut hebben ze gevuld met foto's, tekeningen en schetsen. Daartussen een paar videoschermen, een zithoek met houten blokken en dat is het. Waar is de energie?

Energie is juist het woord dat Bakema typeerde, vertelt collega-architect Herman Hertzberger in een video. Hij was een bevlogen architect. Met zijn bureau Van den Broek en Bakema bouwde hij de Rotterdamse Lijnbaan, het stadhuis in Terneuzen en de TU-wijk in Delft, maar gaf hij ook les, schreef en had zelfs een tv-programma over architectuur. Hij streefde het modernistische ideaal na: een woning met licht, lucht en ruimte voor iedereen. De 'Bakema-flats' in Nederland maken hem een icoon van het naoorlogse modernisme.

Dit jaar zou hij 100 zijn geworden. Ook bestaat het modernisme, dat officieus na de Eerste Wereldoorlog begon, een eeuw. Daarom gaf de directeur van de biënnale, Rem Koolhaas alle landen een thema mee: Absorbing Modernity 1914-2014. Zijn verzoek was eens niet te kijken naar de laatste oogst bouwprojecten, maar te reflecteren op het verleden. Dat lijkt vreemd, aangezien het modernisme allang dood is verklaard. Maar de behoefte aan idealen blijft en in opkomende economieën is de modernisering nog volop gaande.

undefined

'Meegroeiwoningen'

Het Nieuwe Instituut, dat een groot Bakema-onderzoek had opgezet, besloot dit project te tonen. Nadeel hiervan is dat het modernisme slechts vanuit het perspectief van één architect wordt belicht. Het aardige is dat Bakema's ideeën over een open samenleving, waarin burgers meedenken over de omgeving, actueel blijken. Bottom-up, de participatiesamenleving of wiki-house lijken van nu, maar Bakema realiseerde vijftig jaar geleden al vergelijkbare projecten. Samen met bewoners bouwde hij begin jaren zeventig de Eindhovense buurt 't Hool. In de Rotterdamse wijk Pendrecht ontwierp hij 'meegroeiwoningen', die de komst van kinderen en terugkeer van grootouders konden opvangen. Hij had zelfs een postbus waar mensen hun ideeën konden insturen, zodat hij zich een beeld kon vormen van de ideale habitat.

Het is een aantrekkelijke kant van Bakema, die je niet direct verwacht bij een ontwerper met een voorliefde voor ' zakelijk' beton en glas. Jammer daarom dat niet wordt verteld wat Bakema met de postbus deed, welke bijzondere woningen hij ontwierp. Veel wordt aan de verbeelding overgelaten. Niemand zal in de houten frames de Lijnbaan herkennen. De autovrije winkelpromenade, ontmoetingsplek en consumptieparadijs ineen, was toen revolutionair en werd in Europa als model overgenomen. Later verloederde het complex, het dreigde gesloopt te worden. Nu is de Lijnbaan opgeknapt en een Rijksmonument.

Het is merkwaardig dat niet wordt ingegaan op hoe projecten als de Lijnbaan zijn 'geabsorbeerd', om met Koolhaas te spreken. Wat heeft het modernisme opgeleverd? In het paviljoen zien we enkel de utopie van Bakema. Over de discrepantie tussen zijn humane idealen en de brutalistische betonkolossen die daaruit voortkwamen, wordt met geen woord gerept. Meer dan om wat hij bouwde, gaat deze tentoonstelling over hoe hij bouwde, het 'open' proces.

Dat voor goede architectuur goede processen nodig zijn, is waar. Maar goede processen staan niet garant voor goede architectuur, en ze leveren een weinig inspirerende expositie op.

undefined

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden