Energie en vitaliteit redden 'Gijsbrecht'

Mark Rietman en Carine Crutzen spelen hun rollen gepassioneerd.

Gijsbrecht van Amstel van Joost van den Vondel door Het Toneel Speelt, regie Jaap Spijkers.


In Stadsschouwburg Amsterdam, 1 januari, daar t/m 8 januari. Tournee.


Zal het opvoeren van de Gijsbrecht op Nieuwjaarsdag opnieuw een jaarlijkse traditie worden? Die vraag zoemde gisteren rond bij de première van Vondels Gijsbrecht van Amstel in de Stadsschouwburg Amsterdam. Na een aantal jaren van afwezigheid werd er weer Vondel gespeeld op 1 januari, zoals eeuwenlang gebruikelijk was. En zondag werd ook bekend dat de Gijsbrecht in ieder geval ook op 1 januari 2013 weer zal worden opgevoerd.


Eén keer per jaar dit stuk, waarom niet? Na een onstuimige Oudejaarsavond even behaaglijk wegzakken in het rode theaterpluche en luisteren naar Vondels mooie en soms gedreven verzen vol ach en wee, kommer en kwel over de bloederige val van de hoofdstad - het zal niemand kwaad doen. Bovendien: er is kennelijk behoefte aan, want op 8 januari is er een extra matinee. Het publiek snakt kennelijk naar traditie.


Of je er ook opgewonden van raakt, dan wel nieuwe inzichten krijgt in de aangeboren wraakzucht van de mens (want daarover gaat dit stuk vooral) is nog maar de vraag. Opnieuw valt op dat in de Gijsbrecht actie nagenoeg ontbreekt en het verhaal vooral in retrospectief en in lange monologen wordt verteld. Dat werkt op den duur saaiheid in de hand, hoezeer deze nieuwe productie van Het Toneel Speelt ook een zekere energie en vitaliteit heeft.


Maar zoals Conrad Busken Huet in zijn essay over de Gijsbrecht in 1867 al schreef: 'En ziedaar waarom Gysbrecht van Amstel een treurspel is bij welks vertoonen niemand treurt, en de geheele wereld naar huis verlangt'. 'Goed voor eens, maar daarna nooit meer' - aldus Busken Huet, die niettemin ook oordeelde dat niemand in de schaduw van Vondel als dichter kan staan.


In regie van Jaap Spijkers is geprobeerd aan de vele tekst wat vuur en vlam te geven, wat vooral gelukt is bij Mark Rietman (Gijsbrecht) en Carine Crutzen (Badeloch), die hun rollen dan ook gepassioneerd spelen. Rietman naar het eind toe iets te dramatisch, maar dat volledig in zijn rol opgaan, pleit ook wel weer voor hem. Hij begint het stuk met een verhandeling waarin wanhoop, ongeloof en woede om voorrang vechten. Daarmee pakt hij de toeschouwer bij de lurven, maar gaandeweg slaat toch de verveling toe. Weer een bode, weer het verslag van een smartelijk verloren strijd. Amsterdam wordt ingenomen door vijandige troepen, Gijsbrecht is vol aanvalsdrift maar kan zijn stad niet redden. Zijn broer sterft, de kloosterlingen worden afgeslacht.


De vormgeving van Guus van Geffen is effectief en duister, de kostuums van Bernadette Corstens beeldschoon. Aan het begin splijt de oude plattegrond van Amsterdam in tweeën en domineert een stalen constructie. Daarop, tussen en achter worden Vondels verzen met verve gedeclameerd.


Daan Schuurmans zit als Arend van Amstel, de getergde broer van Gijsbrecht, nogal hoog in zijn stem, kennelijk te zeer overmand door emoties. Maar als portier van het klooster is hij, hoe klein dat rolletje ook is, wel weer grappig. Sommige acteurs bedienen zich van een lichte ironie (Paul Hoes als de prior van het klooster), anderen kiezen voor dramatische inleving (Fockeline Ouwerkerk als Rafaël). Opmerkelijk genoeg maakt Marisa van Eyle de meeste indruk: zij draagt als bode en boodschapper op bijna alledaagse toon de nieuwe reien van Willem Jan Otten voor. Juist die zijn de parels van deze voorstelling.


Al met al is Gijsbrecht van Amstel door Het Toneel Speelt een stichtelijke nieuwjaarspremière geworden. Met, zoals dat hoort, uiteenlopende gasten in de zaal als Antoine Bodar, Ernst Hirsch Ballin, Maartje van Weegen en theatercoryfeeën als Ellen Vogel, Annet Nieuwenhuyzen, Maria Goos en Hans Croiset.


Smaakvol en onderhoudend - dat zijn de twee kernbegrippen die bij deze Gijsbrecht passen. En dat is al heel wat voor wat toch weer een tamelijk saai stuk blijkt te zijn.


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden