‘En wham, daar haalt Mozart je onderuit’

Johan Simons..

AMSTERDAM Het is als met een korset. Het is mooi en het heeft een functie, maar je wilt het wat oprekken, voor net iets meer adem. Dat is opera regisseren voor Johan Simons. Oók. Morgen gaat zijn regie van Mozarts Die Entführung aus dem Serail in première bij De Nederlandse Opera. Voor de nabije toekomst heeft hij nog meer opera gepland, in Salzburg en Parijs.

In de week voor de première vindt hij een uurtje voor een gesprek in de artiestenfoyer van het Amsterdamse Muziektheater. Bij alle hectiek maakt Simons het zichzelf nog wat moeilijker: hij moet straks nog éven op en neer naar de Ruhrtriënnale, het festival waarvoor hij altijd wel een voorstelling maakt met zijn eigen gezelschap NTGent. En hij is bezig met de voorbereidingen van Hiob bij de Münchner Kammerspiele, waar hij in 2010 intendant wordt.

Het hoort bij Simons (1946): druk, maar er is wel tijd. Opera? ‘Geweldig om te doen, maar niet het ultieme theater, onzin. Ultimiteit bestaat niet. Prachtig, en soms denk ik ook: kunnen we hier niet even dóórspoelen – in de zin van fast forward.’ Hij grinnikt en en maakt een gebaar waaruit toch wel enige vermoeidheid spreekt.

Directeur Audi van de Opera kwam met Mozarts Entführung. ‘Ik moest wennen aan het idee, ben zelf meer opgevoed met Stravinsky, Messiaen: schurend. Mozart, dacht ik, het heet geniaal, maar ik weet het niet, hoor.’ Inmiddels is hij om. ‘Je denkt het is lichtvoetig, en in één keer: wham! Pakt -ie je bij je enkels en haalt-ie je onderuit. ’

En dan is er de inhoud. Wat kun je zeggen met dit Singspiel uit 1782? Genoemd ‘Serail’, de plaats van handeling, is het Turkse landgoed (met harem) van een zekere Bassa Selim, waar tegen hun zin de schone Konstanze, het kamermeisje Blonde en de dienaar Pedrillo zijn beland. Konstanzes geliefde, edelman Belmonte, probeert hen met list en bedrog te bevrijden. Uiteindelijk is het de grootmoedige Bassa die hen laat gaan.

‘Het is nogal een thema! Wat Mozart laat zien is een renegaat – een tot de islam bekeerde christen, Bassa Selim – die zijn Europese tegenvoeters vergeeft. Lui die hem besodemieterd hebben, hoe je het ook wendt of keert. Ook in zijn tijd was dat niet niks: Mozart liet de humane kant van de islam zien. Hoezo wraak.’

‘Voor mij is dat de belangrijkste reden om dit stuk te doen: mensen aanzetten opnieuw te kijken naar iets dat voor hen ‘vaststaat’, op een manier dat ze dat ‘vaste’ kunnen loslaten. Heel het Westen lijkt de islam alleen maar in verband te brengen met types die de hele dag bommen zitten te maken. Tja. Mozart verzette zich tegen starre denkwijzen. Ik vind dat verzet belangrijk, nog steeds; alles wat je kunt laten zien aan de rijkdom van een andere cultuur is meegenomen, of je dat nu in Nederland doet of waar ook in Europa.’

De pasja of ‘Bassa’ in Mozarts Entführung zingt niet. Hij heeft een spreekrol. De acteur Steven Van Watermeulen van NTGent neemt hem voor zijn rekening. Zoals de gewoonte was in het Duitstalige Singspiel, debiteren ook de zangers hun dialogen sprekenderwijs, tussen hun aria’s door.

Simons ziet ‘niet eens zo’n enorm verschil’ in het regisseren van theater- en operamensen. Gaat het om ‘voeling met de samenleving’, dan is er vaak een ‘wereld van verschil’, zegt Simons. Ter illustratie grijpt hij terug op zijn operadebuut, Simon Boccanegra van Verdi, anno 2006 in de Parijse Opéra Bastille. ‘Boccanegra gaat deels over een volksrevolte. Juist op dat moment bereikten in de Parijse buitenwijken de rellen hun hoogtepunt. Ik zeg tegen medewerkers daar: ‘Wat een toeval dat wij het daar net over hebben! Hoe voelt dat nu voor jullie?’ Antwoord: ‘Zeg! Voor ons is dat zover weg, daarmee hebben we echt níks te maken’. Gruwelijk! Dat bastion! Dat hele Europese bastion!’

De Franse ontvangst van Boccanegra was niet geweldig; onder meer de eigenzinnige aankleding kreeg kritiek, maar Simons gaat door. Wie nu het ontwerp van Bert Neumann voor de Entführung aanschouwt, ziet ook iets dat je misschien niet dagelijks tegenkomt, maar waarvan je je wel voorstelt dat het Mozarts goedkeuring zou hebben kunnen wegdragen. Om met de dirigent te spreken, Constantinos Carydis: ‘Johan Simons heeft een band met Mozart.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden