Analyse UWV

En weer wordt een uitvoeringsdienst opgelicht; Wat gaat er mis bij het UWV?

Het Uitvoeringsinstituut Werknemersverzekeringen (UWV) is voor miljoenen euro’s opgelicht door Poolse arbeidsmigranten. Wat gaat er mis bij het UWV? En hoe kan het dat de instanties die ons belastinggeld herverdelen zo kwetsbaar zijn voor fraude?

Tijdelijke woningen (chalets) voor arbeidsmigranten op de Oost Kanaalweg in Ter Aar. Foto Raymond Rutting / de Volkskrant

Het UWV gaf in 2017 ruim 20 miljard euro uit aan uitkeringen. Een kwart daarvan ging naar mensen in de Werkloosheidswet (WW). Een deel van dat WW-geld – miljoenen, de precieze omvang is nog niet bekend – is ten onrechte uitgekeerd aan Poolse arbeidsmigranten, zo onthulde Nieuwsuur maandag.

Het blijkt kinderlijk eenvoudig om de uitkeringsinstantie om de tuin te leiden. Voor een paar honderd euro doet een tussenpersoon zich voor als de uitkeringsgerechtigde, de arbeidsmigrant zit ondertussen in Polen, krijgt zijn uitkering en geniet van vakantie of klust zwart bij. Onrechtmatig, want wie WW ontvangt moet in Nederland verblijven en actief zoeken naar werk.

‘Zitten wij te slapen of hebben we te weinig bevoegdheden?’ Met die vraag mengde UWV-bestuurder José Lazeroms zich deze week in de discussie op het UWV-Intranet. Medewerkers luchtten op het forum hun hart. Nieuwsuur publiceerde screenshots van de berichten. Veel mensen wisten van de frauduleuze praktijken en hadden er meermaals melding van gemaakt. De waarschuwingen verdwenen ‘in de organisatie’, een uitvoeringsmoloch met ruim 18 duizend medewerkers.

Spookburgers

De verslaggevers van Nieuwsuur suggereren dat deze fraude het topje van de ijsberg is en verwijzen daarbij naar de ‘spookburgers’ uit 2011. Toen keerde het UWV geld uit aan duizenden mensen die in geen enkele gemeente stonden geregistreerd. Het duurde jaren om de spoken uit het systeem te krijgen.

Nieuwsuur bewijst in elk geval dat nieuwe demonen tot de geldpot van het UWV zijn doorgedrongen. Maar hoe groot de problemen onder de oppervlakte precies zijn, is moeilijk in kaart te brengen. De luiken van de uitkeringsinstantie gingen deze week dicht. Eerst moeten de minister en de Tweede Kamer worden bediend, die verwachten binnen enkele weken een feitenrelaas van het UWV. Persvragen blijven dan ook grotendeels onbeantwoord. Over de omvang van de fraude kan men nog niets zeggen.

Feit is dat de organisatie zwakke plekken kent. Niet alleen Polen, ook Nederlanders lichten het UWV op. Tussen 2013 en 2017 vorderde de instantie voor 310 miljoen euro aan onterecht uitgekeerd geld terug. De problemen van het UWV zullen ambtenaren van andere uitvoeringsdiensten maar al te bekend voorkomen. Keer op keer blijkt dat overheidsinstanties die grote hoeveelheden geld innen en uitkeren gevoelig zijn voor fraude.

De fraudezaken verschillen, maar er is één constante. De Belastingdienst, de Sociale Verzekeringsbank, het UWV: ze hebben, aangejaagd door de politiek, twee conflicterende opdrachten. Hun diensten moeten voor goedwillende burgers zo toegankelijk mogelijk zijn, maar tegelijkertijd volledig bestand zijn tegen fraudeurs. In de praktijk blijkt die combinatie onmogelijk.

Boosdoeners

De Belastingdienst, ’s lands grootste herverdeler van geld, liep tussen 2008 en 2012 jaarlijks 3 tot bijna 4 miljard aan belastinginkomsten mis, concludeerde de Algemene Rekenkamer. De boosdoeners: bedrijven en burgers die hun aangiften verkeerd invulden (al dan niet opzettelijk). De bedragen en het aantal betrokkenen zijn te groot om elke kwaadwillende eruit te kunnen filteren, de bureaucratie te complex om waterdicht te zijn.

Telkens wanneer fraude aan het licht komt, eist de politiek maatregelen om de betreffende dienst daartegen meer bestand te maken. Wanneer vervolgens de uitvoering in de knel komt en burgers hun toeslagen of uitkering niet meer krijgen, moet de organisatie weer bakzeil halen.

Neem de Bulgarenfraude in 2013. In reactie daarop scherpte toenmalig staatssecretaris Weekers het uitkeren van toeslagen aan. Hij moest opstappen nadat bleek dat tienduizenden burgers hun toeslagen niet meer kregen. Of het persoonsgebonden budget (pgb): andere uitkering, vergelijkbaar verhaal. De regering plaatste in 2015 de Sociale Verzekeringsbank als strenge controleur tussen patiënt en zorgverlener. De SVB was niet berekend op de taak. Na maanden van chaos luidde de nieuwe opdracht vanuit de politiek: keer alle declaraties meteen uit.

Spagaat

Het UWV zit in precies zo’n spagaat tussen service en strengheid. Bestuurder Lazeroms gaf in 2015 een interview aan het blad iBestuur. De politiek wil te veel en te snel, waarschuwde ze. ‘In de publieke sector willen we dingen graag vandaag en anders uiterlijk morgen goed hebben en dat is niet altijd reëel.’

Toch slaagde het UWV er de afgelopen jaren tamelijk goed in om aan de waslijst van politieke verwachtingen te voldoen, oordeelde de Rekenkamer begin vorig jaar. In crisisjaren waarin het aantal mensen met een ww-uitkering explodeerde kreeg het UWV er nieuwe taken bij, bijvoorbeeld het ondersteunen van gehandicapte jongeren bij het zoeken naar werk, maar ook een nadruk op meer digitale dienstverlening. Dan klonk weer de roep om meer persoonlijk contact met mensen, tegelijkertijd moest de organisatie 400 miljoen bezuinigen.

Desondanks voerde de dienst haar kerntaken ‘adequaat’ uit. Het UWV was zelfs sneller gaan uitkeren, schreef de Rekenkamer. Een factor in het succes: de organisatie had werkprocessen ‘in verdergaande mate geautomatiseerd’. Maar was tegelijkertijd de deur opengezet voor fraudeurs? De Rekenkamer had ook kritiek: UWV en Sociale Zaken praatten lang elkaar heen. De vernieuwing van de ict was ‘een aandachtspunt’.

Stroeve systemen

Communicatie en stroeve systemen, het zijn factoren die bij de Polenfraude een cruciale rol spelen. In de UWV-systemen konden tientallen ww’ers op één adres staan geregistreerd zonder dat hierover contact was tussen het UWV en de desbetreffende gemeente. Er gingen wel degelijk lampjes branden. Twee tussenpersonen zijn vervolgd en veroordeeld. Maar vele anderen - zeker 150 volgens Nieuwsuur - konden hun praktijken ongestoord voortzetten.

Een stevige aanpak van dergelijke fraude staat waarschijnlijk niet hoog op de prioriteitenlijst, suggereerde een UWV-medewerker op het Intranet: ‘Onder het mom gedogen is goedkoper dan aanpakken’. Het kan ook dat de prioriteitenlijst simpelweg overloopt.

Tof Thissen, sinds 2015 baas van het UWV, vertelde vorige maand in een interview in het FD dat zijn organisatie alleen de kansarme ww’ers uitnodigt voor een gesprek. ‘Slaan we zijn kans hoger aan, dan laten we de werkzoekende met rust, al faciliteren we wel activiteiten online.’ Een begrijpelijke werkwijze, de moeilijkste gevallen verdienen de meeste aandacht. Bovendien is er geen capaciteit om alle ww’ers te ontvangen op kantoor. Er schuilt ook een risico in: zo’n kansrijke ww’er kan een Poolse tussenpersoon zijn die netjes alle plichten afvinkt voor zijn klant.

Minister Koolmees van Sociale Zaken overweegt alvast om het UWV meer geld en bevoegdheden te geven. Liever vandaag dan morgen, riep de Kamer hem dinsdag toe. Regeringspartij VVD vatte het eigen standpunt meteen samen in een stoer Twitterfilmpje: ‘Busladingen Polen die frauderen met onze uitkeringen. Dat kan niet. Dat willen we niet. Dat gaan we aanpakken.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.