Vijf vragen

En weer legt Duitsland de vaccinatiespuit neer: verstandig?

Duitsland zal geen mensen onder de 60 meer inenten met het vaccin van AstraZeneca, wegens de verhoogde kans op bijwerkingen. Is Nederland het volgende land met zo’n leeftijdsban? En is zoiets wel handig?

Een politiebeambte in Madrid wordt eind februari ingeënt met het coronavaccin van AstraZeneca.  Beeld AP
Een politiebeambte in Madrid wordt eind februari ingeënt met het coronavaccin van AstraZeneca.Beeld AP

Wat is er aan de hand?

Na 2,7 miljoen inentingen zijn er in Duitsland tot nog toe 31 verdachte gevallen van veneuze sinustrombose opgetreden kort na de prik. Dat is een ernstige, zeldzame vorm van trombose waarbij een bloedprop in de afvoerende bloedvaten van het hoofd komt te zitten, waardoor het bloed niet meer weg kan. In 19 gevallen was ook sprake van trombocytopenie, te weinig bloedplaatjes. Negen mensen overleden.

Dat betekent dat er in elk geval in 19 gevallen sprake lijkt van de zeldzame bijwerking waarvoor ruim twintig landen eerder deze maand tijdelijk alle inentingen staakten: een afweerreactie tegen de eigen bloedplaatjes. Het Europees Geneesmiddelenbureau EMA raadde na onderzoek van de zaak aan de vaccinaties te hervatten. Duitsland vaart daarin nu zijn eigen koers.

Het aantal bijwerkingen lijkt in Duitsland dan ook hoger dan elders. Zo zijn er ook in het Verenigd Koninkrijk 19 gevallen van de bijwerking bekend bij 65-minners, maar dat is op ongeveer 11 miljoen prikken. Misschien is er in Duitsland iets misgegaan met een partij vaccins, of misschien is het verschil verklaarbaar doordat men in Duitsland andere leeftijdsgroepen heeft gevaccineerd, oppert hoogleraar epidemiologie Frits Rosendaal (LUMC). ‘Ik ben benieuwd wat het EMA gaat zeggen.’

Curieus detail: onder de mensen die een bijwerking ondervonden, zijn vrouwen oververtegenwoordigd. In Duitsland gaat het om vrouwen tussen de 20 en 63, en om twee mannen. Waarom het vooral om vrouwen gaat is onduidelijk, zegt Rosendaal.

Hoe zit het elders?

De Duitse ban krijgt nu veel aandacht, maar andere landen hebben het vaccin van Astra Zeneca al eerder aan een nieuwe leeftijdsgrens onderworpen. Waar gezondheidsautoriteiten het vaccin eerst niet wilden inzetten voor ouderen omdat het bij die groep niet effectief zou zijn, gaan landen er nu toe over om het vaccin juist aan ouderen te geven omdat daar minder bijwerkingen zouden voorkomen. De Franse Gezondheidsraad ( 1,4 miljoen vaccinaties, 3 ernstige gevallen) adviseerde twee weken geleden al om het AstraZeneca-vaccin voorlopig alleen voor 55-plussers in te zetten, Canada volgde maandag. Zweden besloot deze week om een leeftijdsgrens van 65 jaar te gaan hanteren, IJsland kiest voorlopig alleen voor vaccinatie van 60-plussers.

Zo dreigt, net als twee weken geleden, opnieuw een rommelige situatie te ontstaan, zegt hoogleraar Hugo ten Cate, trombose-expert aan het Maastricht UMC. Half maart besloot het ene na het andere Europese land tijdelijk met Astra Zeneca vaccinaties te stoppen, nu past de een na de ander de vaccinatiestrategie aan: ‘We dachten dat we het eens waren. We hebben in Europa met zijn allen besloten om door te gaan met vaccineren en nu gaan sommige landen weer beperkingen invoeren. Ik vrees dat ze de komende dagen elkaars voorbeeld gaan volgen.’

Zien we de bijwerking ook in Nederland?

In Nederland zijn tot nu toe 355 duizend mensen ingeënt met het vaccin van Astra Zeneca. Dat zijn deels 60-plussers, deels (veelal jongere) zorgmedewerkers uit onder meer de GGZ, de gehandicaptenzorg en de thuiszorg. In Nederland zijn er tot nu toe drie meldingen geweest van de combinatie trombose met een verlaagd aantal bloedplaatjes na een vaccinatie met AstraZeneca. ‘Op dit moment blijkt uit de diagnostiek niet dat dit om hetzelfde beeld gaat als in de meldingen in andere landen’, zegt Agnes Kant, directeur van bijwerkingencentrum Lareb.

Veneuze sinustrombose, de ernstige aandoening waarvan sprake is in Duitsland, komt normaal gesproken voor bij 13 op de miljoen mensen, en dat is veel vaker dan wordt aangenomen, zo blijkt uit Nederlands onderzoek. In Nederland zou het jaarlijks gaan om zo’n 200 gevallen. De ziekte treft meer vrouwen dan mannen en komt vooral voor bij jongvolwassenen. Hier zijn tot nu toe nog geen gevallen van die zeldzame trombose-aandoening vastgesteld onder gevaccineerden, zegt hoogleraar Ten Cate. ‘Als het een bijwerking van het vaccin is, zou je verwachten dat we het hier ook zien. We zijn er alert op.’

Wordt overwogen om het voorbeeld van Duitsland te volgen?

Nederland ziet geen reden om de vaccinatiestrategie rond AstraZeneca bij te stellen, zegt de woordvoerder van minister De Jonge desgevraagd. Sinds 18 maart, de dag waarop de vaccinaties met AstraZeneca werden hervat, zijn er geen nieuwe ontwikkelingen geweest, aldus de woordvoerder. Het ministerie gaat daarbij af op de deskundigen van het EMA, en het Nederlandse College ter Beoordeling van Geneesmiddelen.

Hoe nu verder?

Het EMA heeft begin deze week een groep van internationale experts samengesteld, van hematologen (bloedexperts) tot neurologen en epidemiologen. Zij moeten uitzoeken of inderdaad sprake is van een bijwerking van het vaccin. Dat kan niet worden uitgesloten, schrijft het EMA woensdagmiddag op de website. De deskundigen bestuderen nu het mogelijke achterliggende mechanisme en de risicofactoren. Tot nu toe is niet vastgesteld dat leeftijd, geslacht of medische voorgeschiedenis van invloed zijn geweest bij het ontstaan van de zeldzame aandoening.

Nederland heeft voor de komende maand bijna een miljoen prikken met het AstraZenecavaccin gepland, zo blijkt uit het coronadashboard van de overheid. Die zijn bestemd voor zorgmedewerkers (veelal 60-minners) maar ook voor 60-plussers die via de huisarts worden ingeënt. Sommige landen, waaronder Frankrijk, hebben een alternatief vaccin voor jongeren beschikbaar. Nederland nog niet. ‘Ik pleit ervoor om door te gaan met vaccineren’, zegt hoogleraar Ten Cate. ‘We kunnen het ons niet permitteren om selectief te zijn.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden