En vliegwerk

Het 'merk' ArtEZ zou garant staan voor kwalitatief hoogwaardig kunstonderwijs. De fusie van vier kunstopleidingen werd echter een echec. Na het barsten van de bom proberen verschillende kongsi's nu te redden wat er te redden valt.

Voor wie de illusie had dat kunstonderwijs ging over verf, over hoe je zangers hoge noten leert zingen, over exposities, creativiteit en inspiratie, is het vertrouwelijke verslag van de bijeenkomst van de top van de kunsthogeschool ArtEZ van 24 januari van dit jaar een koude douche.


Daar, in de Mode Incubator in Arnhem - een door ArtEZ mede betaalde 'broedplaats voor startende modeondernemers' - sprak de top van de geplaagde kunsthogeschool over 'de spagaat van de matrix waar de organisatie nu in zit', over 'complexiteit', 'stippen aan de horizon' en over 'het verschil tussen het strategisch en het tactisch niveau, en waar de verantwoordelijkheid zit'.


Het verslag van de bijeenkomst is een doolhof van managementtermen, waarbij één ding duidelijk wordt. De bestuurders van de school en de directeuren van de vele opleidingen en locaties die ArtEZ rijk is, waren ernstig verdwaald - en vertrouwden elkaar niet meer.


Nu, drie maanden later is de bestuurlijke bom gebarsten. De bestuurders van ArtEZ, Dingeman Kuilman (52, ontwerper, oud-directeur van Premsela en oud-Philipsman) en Ger Strijker (59, econoom, voormalig docent en oud-secretaris van de Raad van Bestuur van ArtEZ), zijn op 4 maart van dit jaar aan de kant geschoven door de Raad van Toezicht. De school wordt nu geleid door interimmer Gerben Eggink, 'associé' van adviesbureau Boer en Croon. Bovendien staat ArtEZ tot nader order onder 'verscherpt toezicht' van de onderwijsinspectie.


Het inspectieonderzoek richt zich niet alleen op de bestuurscrisis, maar ook op de problemen bij de Academie voor Art & Design in Enschede. Deze beeldende kunstopleiding kreunt onder teruglopende studentenaantallen en een scala aan verdachtmakingen over fraude, belangenverstrengeling en seksuele intimidatie.


Daarnaast onderzoekt de inspectie de gang van zaken bij de examencommissie van ArtEZ. Uit gesprekken met betrokkenen komt naar voren dat waarschijnlijk tientallen studenten zijn toegelaten die niet aan de formele vereisten voldeden. De studenten hebben geen verplichte taaltoets afgelegd of missen de juist vooropleiding. Ook zijn er scherpe onderlinge conflicten in de commissie die waakt over de kwaliteit van de ArtEZ-diploma's. Dat de inspectie zich over deze zaken buigt, is te danken aan Dingeman Kuilman. In de week dat hij te horen had gekregen dat hij moest vertrekken bij ArtEZ werkte hij nog door als bestuurder. In die periode verzocht hij de Raad van Toezicht dringend om in actie te komen vanwege de in zijn ogen 'explosieve situatie' bij de kunsthogeschool.


De toezichthouders waren echter niet meer geïnteresseerd in de opvatting van de man die zij net hadden weggestuurd en Kuilman informeerde daarop het ministerie en de onderwijsinspectie - iets wat de achterblijvers in Arnhem hem nog steeds niet hebben vergeven.


De directe aanleiding voor het aan de kant schuiven van Kuilman en Strijker was een brandbrief die twintig ArtEZ-directeuren en stafhoofden op dinsdagochtend 22 februari schreven aan hun Raad van Toezicht. Daarin lieten zij weten dat zij 'voorzichtig en zorgvuldig wensten te manoeuvreren om de organisatie intern en extern zo min mogelijk schade toe te brengen', om vervolgens van leer te trekken over het 'solistische', 'contraproductieve', 'ondoorzichtige' en 'onprofessionele' optreden van de twee bestuurders.


Eén van de hete hangijzers was het verbeterplan ArtEZ 2016, waar al een jaar lang over werd gesproken. Het onderwijs moest weer centraal komen te staan, zo vonden de bestuurders. Ook liet Kuilman doorschemeren dat hij vond dat ArtEZ te veel directeuren had, die bovendien beter moesten leren managen.


Het was - zegt de huidige voorzitter van de Raad van Toezicht Gerrit Grotenhuis - een unicum dat hij besloot om met de vele directeuren en stafhoofden die ArtEZ rijk is om de tafel te gaan zitten. Normaliter sprak Grotenhuis, in het dagelijks leven Rabobankbestuurder in Enschede, uitsluitend met Kuilman en Strijker. Die vroeg hij één keer per kwartaal of er calamiteiten speelden bij ArtEZ waarvan hij op de hoogte moest zijn.


'Ons bereikten tot begin 2013 nooit signalen dat het rommelde bij ArtEZ', zegt Grotenhuis, die al sinds mensenheugenis als bestuurder en toezichthouder bij de school betrokken is. 'Alle functioneringsgesprekken en beoordelingen van Strijker en Kuilman waren goed. De financiën waren in orde. Verder nodigden we elke paar maanden een manager of locatiedirecteur uit, die ons vertelde wat hij deed bij ArtEZ. Ook van hen hebben we nooit negatieve verhalen gehoord. Maar na die brandbrief en na de twee gesprekken met het management waren we er snel uit en hebben we het beste gedaan voor de organisatie. Dat was mijn verantwoordelijkheid als toezichthouder.'


ArtEZ telt acht onderwijslocaties in drie steden, 3.000 studenten en 1.000 kunstdocenten. De organisatie ontstond aan het begin van het nieuwe millennium uit de moeizame fusie van de Hogeschool voor de Kunsten Arnhem (bekend van onder anderen oud-studenten Viktor & Rolf), de Hogeschool voor de Kunsten Constantijn Huygens te Zwolle (theater, conservatorium) en twee kunstopleidingen in Enschede. In lijn met het marktdenken werd een afzetgebied gedefinieerd (Oost-Nederland, het Duitse achterland) en stevig geïnvesteerd in het merk ArtEZ.


De nadelige gevolgen van de fusie werden het duidelijkst bij de Academie voor Art & Design in Enschede - de voormalige Academie voor Kunst en Industrie, kortweg AKI genoemd. De AKI maakte in de jaren zestig en zeventig naam als de meest vrije en progressieve beeldend kunstopleiding van Nederland. Jan Cremer en de succesvolle ontwerper Irma Boom studeerden er, net als honderden andere Nederlandse en Duitse beeldend kunstenaars en ontwerpers.


De AKI wilde nooit fuseren, maar had rond de millenniumwisseling weinig keus. De financiële situatie was zo slecht dat de school zich noodgedwongen moest aansluiten bij grote broer ArtEZ, die weinig ophad met de vrijheid van de Enschedese opleiding. De school mocht zich bijvoorbeeld niet meer AKI noemen, want dat zou teveel afbreuk doen aan het merk ArtEZ. Een gevolg daarvan was een tot op de dag van vandaag voortdurend wantrouwen tussen het Arnhemse hoofdkantoor en de school in Enschede.


ArtEZ kent een bijna onwerkbare bureaucratie, zegt AKI-veteraan en kunstenaar Rudi Bastiaans - die aan de AKI studeerde en er nu verantwoordelijk is voor de werkplaatsen. 'Er zijn directeuren die over locaties gaan, directeuren die over opleidingen gaan en overkoepelende overleggen. Plus allerlei stafafdelingen op diverse locaties. Als ik een schroef in het plafond wil draaien in Enschede, moet ik contact opnemen met de facilitaire dienst in Arnhem. Die moet overleggen met Zwolle en als ik geluk heb, krijg ik vier weken later toestemming,' zegt Bastiaans.


De afgelopen tien jaar stuurde ArtEZ vanuit Arnhem negen directeuren naar de school in Enschede. Geen van hen lukt het langer dan twee jaar te blijven bij de AKI. 'Door al die wisselingen ging de ziel er uit', zegt Bastiaans. 'Docenten waren wel bezig, allemaal op hun eigen manier, maar er was geen plan, geen aansturing. Het werd een rommeltje.'


De matte sfeer op de AKI sloeg om na de Open Dag in december 2012. Duitse studenten, de kurk waar de opleiding op dreef, bleven massaal weg. Hoe dat kwam, wist niemand, maar de implicaties waren de docenten direct duidelijk. Zonder Duitsers stond het voortbestaan van de school op het spel. Met de afkalvende studentenaantallen vanuit Nederland zou de school het niet redden. Van ArtEZ of vanuit Arnhem zou het niet komen, wisten de opstandige docenten. Het was tijd voor anarchie en actie, net als vroeger.


En dus - zo staat het in vertrouwelijke onderlinge e-mails - moesten er 'geheime' vergaderingen belegd worden. De AKI moest 'verregaande autonomie' krijgen of uit ArtEZ breken, zo was het plan van de groep, die communiceerde via privé-adressen en die daarin sprak over een geheime strijd, een 'guerrilla' tegen ArtEZ waarbij naast 'positieve pers' ook 'negatieve pers' zou worden gezocht - onder meer over een sluimerende seksuele intimidatiezaak.


Toen Kuilman zich in januari 2013 als crisismanager in Enschede meldde, had hij geen goed beeld van de omvang van de problemen. Goed, de verhuizing van de AKI naar een nieuw pand in de wijk Roombeek verliep zeer stroef en hij wist dat er zorgen waren bij studenten en personeel. Maar dat zou hij, de voormalige Rietveldstudent die als manager onder meer bij Philips carrière had gemaakt, toch wel kunnen oplossen.


Maar al gauw besefte Kuilman dat het een gevecht zou worden, in Enschede. Zo hing er de eerste ochtend in het nieuwe gebouw al een zak met de letters AKI over het naambord aan de gevel. In het gebouw werden overal stickers geplakt met de naam AKI en er werd een Facebookpagina opgezet. De 'guerrilla' was begonnen.


Bovendien stuitte Kuilman in Enschede op sluimerende conflicten en rare declaraties. Het meest opmerkelijk was de gang van zaken rond de aanschaf en installatie van een softwarepakket, waarvan eerder intern al was vastgesteld dat het veel te duur was. Bovendien, zo bleek snel, was het pakket gekocht bij een haastig opgezet samenwerkingsverband van twee AKI-docenten.


Als de situatie niet snel onder controle werd gebracht, dreigde de organisatie in Enschede uit elkaar vallen en zou de olievlek zich uit kunnen breiden naar de andere opleidingen en steden, vreesde Kuilman.


Ondertussen nam de guerrilla ook Kuilman en zijn gezin op de korrel. Bij zijn huisadres in Arnhem werden stickers op zijn auto geplakt en pakketjes in de brievenbus gedaan. Kuilman belde daarom met Gerrit Grotenhuis, de voorzitter van de Raad van Toezicht. Dit vroeg zo langzamerhand om recherchewerk, zei hij.


Er waren vermoedens van fraude en er leek sprake van georganiseerde samenspanning door medewerkers en docenten, die vertakt was naar de medezeggenschapsraad. Was het een idee om Hoffmann Bedrijfsrecherche - het grootste particuliere recherchebureau van het land - in te schakelen? De Raad van Toezicht ging akkoord en er werd een 'team' samengesteld, bestaande uit beide bestuurders, een advocaat en een bedrijfsrechercheur - om het onderzoek in goede banen te leiden. In het geheim werd de situatie in kaart gebracht en een strategie bepaald om met zo min mogelijk schade de 'grootste boosdoeners' aan te pakken.


Terwijl Hoffmann onderzoek deed op de AKI en camerabewaking bij Kuilmans woning installeerde, volgden de ontwikkelingen bij ArtEZ zich in hoog tempo op. Er werden scherpe anonieme brieven gestuurd naar de Raad van Toezicht, Strijker voelde zich al langer ongemakkelijk over de kritiek op de organisatie die hij zelf had opgebouwd en beklaagde zich binnen en buiten het College van Bestuur discreet over de samenwerking met Kuilman, studenten en docenten in Enschede roerden zich luidkeels tegenover een commissie die de kwaliteit van de onderwijsorganisatie onderzocht in het kader van een 'instellingstoets'.


Ook werd werd een AKI-docent, die betrokken was bij de aanschaf van het softwarepakket en de guerrilla op non-actief gezet. Kuilman kreeg het idee dat hij de situatie in Enschede onder controle kreeg, maar verkeek zich op het sentiment op het hoofdkantoor in Arnhem, waar hij door de perikelen in Enschede veel minder vaak aanwezig was dan voorheen.


Het broeide in Arnhem, waar ze Kuilman hooghartig vonden. Er was woede over het verbeterplan ArtEZ 2016 dat enkele directeuren de kop zou kunnen kosten en over het uit de hand lopen van de situatie in Enschede. En dus werden - in het deels ondergronds gebouwde ArtEZ-complex aan de oevers van de Rijn - achter de rug van de bestuurders om plannen gemaakt om hen te wippen.


Op 22 februari 2013, om acht minuten voor acht 's ochtends, culmineerde het verzet in een brief die het einde van de loopbanen van Strijker en Kuilman bij ArtEZ zou bezegelen. Auteur van het door het bijna complete middenmanagement van ArtEZ ondertekende epistel was oud-provincieambtenaar Roland Kox - de man die een jaar eerder was aangenomen als beleidsadviseur van het College van Bestuur en die derhalve nauw betrokken was bij het beleid van Kuilman en Strijker.


'Het vertrouwen is weg' schreven de directeuren en stafhoofden aan de Raad van Toezicht. 'Het College heeft de neiging zich intensief met operationele zaken bezig te houden en neemt daarbij een afkeurende houding aan ten opzichte van de kwaliteit van de werkzaamheden van de organisatie. Deze houding en focus werken verlammend en contraproductief.'


Gerben Eggink, de interim-bestuurder van ArtEZ, is sinds zijn aantreden begin maart druk bezig de imago-schade te beperken en de gemoederen te bedaren. Een van de eerste dingen die hij deed was het bagatelliseren van het fraudeonderzoek en het weer in genade aannemen van de guerrillagroep uit Enschede.


'Er is zorgvuldig onderzoek gedaan door Hoffmann en de conclusie is: er is door de medewerkers volgens de regels en in het belang van ArtEZ gehandeld. We sluiten dit hoofdstuk nu af en bouwen verder aan de goede opleidingen en reputatie van ArtEZ', zo meldde Eggink op 22 maart in een persbericht.


Aan medewerkers liet hij verder weten dat hij 'in een constructief gesprek' was met de onderwijsinspectie, dat 'binnen ArtEZ een aangescherpte gedragscode wordt ingevoerd' en dat 'de bestuurswisseling een gecontroleerd proces is waarbij het dagelijkse onderwijs gewoon ongestoord doorgaat. Het is bovendien geen probleem maar juist het begin van een oplossing' - aldus Eggink op het ArtEZ-intranet.


Ook benoemde Eggink snel een nieuwe man op de probleemschool in Enschede, die zich vanaf deze week weer AKI mag noemen. De keus viel op Roland Kox, de voormalige beleidsadviseur van Kuilman en Strijker, die een maand eerder de brief opstelde die het duo de das om deed.


Wie dinsdag op de website van ArtEZ keek, zag daar niet Gerben Eggink als schoolbestuurder staan, maar nog steeds Kuilman en Strijker - met foto en de telefoonnummers van hun secretaresses voor 'agenda en afspraken'.


Dinsdagmiddag bereikte ArtEZ een overeenkomst met de laatste, maar achter de schermen is het juridische steekspel tussen toezichthouders en Kuilman allerminst uitgevochten. ArtEZ mag als gevolg van de op 1 januari ingevoerde Wet Normering Topinkomens niet meer zomaar de geldbuidel trekken om hem tot opstappen te bewegen - temeer daar de dossiers van de Raad van Toezicht nauwelijks aanleiding geven tot zo'n stap. Een gang naar de rechter is evenmin aantrekkelijk, omdat daarmee de vuile was van de school en zijn bestuurders wordt buiten gehangen.


Zelf blijft Gerben Eggink in ieder geval nog een half jaar aan, zo blijkt uit het door hem voorgestelde 'stappenplan' voor intern gebruik. De komende maanden zal de organisatie zich onder zijn leiding storten op een 'SWOT-analyse', een 'confrontatiematrix' en een aantal 'merk-strategische vraagstukken, verbonden aan het merk ArtEZ'.


En zo heeft ArtEZ, waar studenten en docenten nog altijd kreunen onder een topzware managementstructuur, tot nader order een tweekoppige bestuurslaag, bestaande uit één interimmer en een bestuurder die zich niet meer op school mag vertonen.


Verhuizing


ArtEZ-studenten zijn ontevreden over de verhuizing van de Enschedese Academie Art & Design (kortweg AKI) naar een voormalige dekenfabriek van de Twentse Textiel Maatschappij, afgelopen kerstvakantie. Er was te weinig tijd uitgetrokken voor het verhuizen van alle materialen en machines van het oude pand op de campus van de Universiteit Twente naar de verbouwde monumentale fabriek in de wijk Roombeek. Bouwvakkers en verhuizers maakten de afgelopen maanden overuren om het pand, waarin ondertussen gewoon les werd gegeven, af te krijgen. Om het gebouw zonder verlies te exploiteren, moet het aantal kunststudenten aan de AKI de komende jaren sterk groeien.


Eén probleem minder


ArtEZ heeft dinsdag na lange onderhandelingen een vergelijk bereikt met Ger Strijker, de oud-bestuurder van de kunstopleiding. Details van de overeenkomst, die de aftocht van Strijker regelt, waren dinsdagmiddag nog niet bekend. De afwikkeling van het contract van Strijker verliep moeizaam, omdat de Raad van Toezicht (RvT) hem als gevolg van de nieuwe Wet Normering Topinkomens geen grote zak geld mee mocht geven. De onderhandelingen tussen ArtEZ en de weggestuurde bestuursvoorzitter van ArtEZ, Dingeman Kuilman - de kwade genius volgens de RvT - zitten nog muurvast.


Dit stuk is gebaseerd op gesprekken met een groot aantal betrokkenen en interne ArtEZ-documenten. Dingeman Kuilman wil niet reageren en ArtEZ laat weten dat 'de gesprekken met hem nog niet zijn afgerond.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden