En toch allemaal freudiaan

Vandaag honderdvijftig jaar geleden werd Sigmund Freud geboren. Zijn theorieën over de psyche zijn inmiddels grotendeels achterhaald, maar de mens denkt sinds de Weense psycholoog definitief anders over zichzelf....

'Kijk, hier heb je de erfenis van Freud', zegt Ruud Abma, historicus van de psychologie aan de Universiteit Utrecht.

Uit de gratis krant Metro heeft hij de pagina Psyche gescheurd. De lezer kan zichzelf testen: is hij een stresskip of het no worries-type? De westerse mens is een psychologisch wezen geworden, dat voortdurend zijn zielenleven onderzoekt, zelfs als hij in de trein een krantje leest. En Sigmund Freud, de Weense psychiater die precies 150 jaar geleden, op 6 mei 1856 werd geboren, is een cruciale schakel in deze ontwikkeling.

De erfenis van Freud is de laatste decennia fel aangevallen door psychologen, psychiaters en historici. Experimenteel psychologen toonden aan dat het verdringen van traumatische ervaringen helemaal niet zo gemakkelijk is als Freud geloofde. Hedendaagse psychiaters geloven dat veel geestelijke stoornissen een biologische oorzaak hebben, waardoor medicatie nuttiger is dan het eindeloos graven in jeugdtrauma's. Historici bewezen dat Freud het succes van zijn behandelingen nogal eens overdreef.

Zo bleef een van zijn beroemdste patiënten, door Freud omschreven als 'de wolvenman', zijn leven lang een neuroot, hoewel Freud claimde dat hij hem genezen had door een traumatische herinnering boven water te halen: als peuter had de wolvenman zijn ouders zien copuleren. Voor velen is Freud een wetenschappelijk dwaallicht, een charlatan of een regelrechte leugenaar. Zijn behandelmethode, de psychoanalyse, is overvleugeld door de cognitieve gedragstherapie en de biologische psychiatrie.

Toch wordt zijn 150ste geboortedag uitbundig gevierd, met een Freudfestival, en de heruitgave van zijn verzameld werk in het Nederlands. Freud is nog altijd de meest geciteerde auteur in de psychologie, al is het maar om hem te verketteren. Termen als verdringing, narcisme of de freudiaanse vergissing zijn niet meer uit het dagelijks taalgebruik weg te slaan. 'De straatwaarde van Freud is nog altijd hoog', zegt Abma.

Daar zijn twee redenen voor, denkt hij. Ten eerste is Sigmund Freud, hoe men ook over zijn ideeën denken moge, een monumentale figuur in de Europese cultuurgeschiedenis. Ten tweede formuleerde hij een filosofische theorie over 'heel de mens' die wetenschappelijk grotendeels onhoudbaar bleek, maar toch vele malen meer aanspreekt dan moderne theorieën die slechts een deel van het menselijk gedrag in kaart brengen. Freud ontwierp een auto, zegt Abma, hedendaagse onderzoekers dragen slechts losse onderdelen aan.

Freud was de grondlegger van de psychotherapie, zegt Abma. Aan het einde van de 19de eeuw leden veel mensen uit de gegoede burgerij, vooral vrouwen, aan klachten als nervositeit of hysterie. Daar werd vaak een lichamelijke oorzaak voor gezocht. In 1895 beschreef de vermaarde Weense arts Richard von Krafft-Ebing nervositeit als 'overwegend een aangeboren pathologische dispositie'. Als therapie adviseerde hij dieet, medicatie, fysiotherapie, elektrotherapie of massage.

Freud geloofde daarentegen dat hysterie een psychosomatisch verschijnsel was, veroorzaakt door een verstikkende seksuele moraal die vooral aan vrouwen werd opgelegd. Hij bood ook een oplossing die betrekkelijk nieuw was: praten met de psychiater.

Verdrongen

Op basis van zulke gesprekken formuleerde Freud zijn theorie. Hij geloofde dat zijn patiënten geplaagd werden door herinneringen uit hun kindertijd, die ze hadden verdrongen omdat ze te pijnlijk waren. Doorgaans waren die herinneringen seksueel van aard.

Aanvankelijk geloofde Freud dat zijn patiënten daadwerkelijk als kind seksueel misbruikt waren door hun vader, moeder of andere volwassene. Maar al snel kwam hij tot de conclusie dat deze herinneringen slechts 'wensfantasieën' van het kind waren. Deze verboden gedachten veroorzaakten een innerlijk conflict, dat verdrongen werd, maar in het onbewuste bleef sluimeren. De patiënt kon pas met zichzelf in het reine komen als de verdrongen wensen en conflicten in psychoanalyse werden hervonden.

Vooral het seksuele element lijkt in moderne ogen nogal vergezocht, maar Freuds theorie bevat een paar elementen die nog altijd plausibel lijken: de gedachte dat gedrag deels wordt gestuurd door emoties waarvan we ons niet bewust zijn en het belang van ervaringen in de vroege kindertijd.

Maar Freud maakte het zijn critici wel erg gemakkelijk door uitzinnig te fantaseren over alle gebeurtenissen die hij 'naar boven haalde'. Zo behandelde hij de 18-jarige Ida Bauer, door hemzelf omschreven als 'Dora'. Dora was in psychische nood geraakt, omdat haar vader een affaire had met een vriendin des huizes, Frau K. Tegelijkertijd maakte Herr K. avances jegens Dora: toen hij haar probeerde te zoenen, voelde ze zijn stijve penis tegen haar lichaam. Het lijkt evident dat Dora hierdoor danig van streek raakte.

Maar Freud had een heel andere interpretatie. De klachten van Dora werden veroorzaakt doordat zij zich schuldig voelde over haar heimelijke lustgevoelens jegens Herr K. Haar aanhoudende kuchen en heesheid verried haar verlangen naar orale seks met deze huisvriend van middelbare leeftijd.

Toen Dora deze duiding heftig ontkende, interpreteerde Freud dat als 'weerstand'. De waarheid was te pijnlijk om toe te geven, de ontkenning 'bewees' slechts dat de analyticus op het goede spoor zat.

Het geval Dora illustreert bij uitstek waarom Freud wetenschappelijk in diskrediet is geraakt. Hij bouwde zijn theorieën op casusmateriaal dat voor anderen oncontroleerbaar is. Bovendien trad hij tegelijkertijd op als behandelaar en onderzoeksleider. 'Voor Freud liet het succes van zijn behandeling zien dat zijn theorie klopte. Dat is tegenwoordig natuurlijk niet meer te verkopen', zegt psychoanalyticus Frans Schalkwijk, auteur van het deze week verschenen boek Dit is psychoanalyse en redacteur van Freuds werken nu (beide uitgeverij Boom).

Dora past ook in het beeld van Freud als de 'panseksualist' die in elke torenspits een fallus ziet. Toch stond hem de emancipatie van de vrouw voor ogen, gelooft historicus Abma: 'Waar het Freud om ging, was dat vrouwen seksuele wezens waren. Het verdringen van die seksuele gevoelens leidde tot hysterie.'

Freud was modern en spannend. Zijn gedachte dat ieder mens een verborgen geheim met zich meedraagt, doorgaans van seksuele aard, was dankbaar materiaal voor schrijvers, filmers en andere kunstenaars. Hij beïnvloedde auteurs als Robert Musil en Hermann Hesse, maar ook W. F. Hermans, Simon Vestdijk en Harry Mulisch, zegt Walter Schönau, Freudkenner en emeritus hoogleraar Duitse letterkunde aan de Rijksuniversiteit Groningen. Regisseur Alfred Hitchcock gebruikte veel freudiaanse motieven. In Psycho lijdt moordenaar Norman Bates aan het oedipuscomplex: zijn moeder verwende hem als klein jongetje, tot zij een andere man ontmoette. Bates voelde zich verraden en vermoordde ze allebei.

Status

Sigmund Freud stierf in 1939. Waarschijnlijk had hij sceptisch gestaan tegenover de enorme groei van de psychotherapie na zijn dood. 'Freud geloofde niet in het recht op geluk. Een zekere onvrede achtte hij onvermijdelijk', zegt Schalkwijk. Voor Freud kon de neurotische misère slechts worden vervangen door 'gewone' menselijke misère.

In een beschaving moet een mens noodzakelijkerwijze zijn driften onderdrukken, schreef hij in Das Unbehagen in der Kultur uit 1930. Wel kan hij ze op een maatschappelijk aanvaardbare manier sublimeren, bijvoorbeeld door uit te blinken in sport of werk. Dat lukt echter nooit helemaal. 'Een 2-jarig jongetje kan nog in zijn blootje rondlopen, een 4-jarig jongetje niet meer. Cultuur heb je nodig, maar mensen raken er wel verkrampt door. En bij sommige mensen leidt dat tot een neurose', zegt Abma. 'Die theorie over de economie van de lust vind ik nog altijd heel mooi en realistisch.'

Die filosofische schoonheid verklaart wellicht ook zijn aanhoudende populariteit. Van zijn theorie is een aantal basisideeën blijven hangen die voor de meeste mensen heel herkenbaar zijn: het onbewuste, het sublimeren van driften, het belang van de vroege kindertijd. De staketsels van zijn theorie staan nog altijd fier overeind, terwijl de achterliggende bebouwing grotendeels door de wetenschap is weggebombardeerd.

Freud heeft de manier waarop wij over onszelf denken, veranderd, zegt Walter Schönau. 'We kunnen niet meer terug naar een pre-freudiaans denken, daarvoor zijn Freuds begrippen te veel gemeengoed geworden. Zoals W. H., Auden het in zijn gedicht In Memory of Sigm. Freud 1939 formuleerde: 'to us he is no more a person now, but a whole climate of opinion''.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden