En ook wie springt die is er geen

Ajax-supporters gebruiken 'Joden' als geuzennaam. Frans Bromet maakte er een documentaire over. 

'Waar komen Joden toch vandaan? Uit Israël hier ver vandaan! Wonen daar ook Superjoden? Ja daar wonen Superjoden! Vinden Joden voetbal fijn? Als ze maar voor Ajax zijn! Amsterdam! Amsterdam! Amsterdam! Amsterdam!'


Zomaar een spreekkoor in de nieuwe film van Frans Bromet Ajax! Joden! Amsterdam!, gefilmd tijdens de laatste kampioenswedstrijd van Ajax. Volgens sommigen is 'Jood' een onschuldige geuzennaam. Anderen vinden het wel degelijk kwetsend en een provocatie aan de tegenstanders om antisemitische leuzen te roepen.


Toch blijven supporters zich hardnekkig Joden noemen en nemen ze Israëlische vlaggen mee naar het stadion. En niet alleen de harde kern. Terwijl Ajax nooit een Joodse club is geweest en alleen een paar Joodse voorzitters heeft gehad. Slechts een fractie van de supporters is Joods en in ruim honderd jaar hebben er vier Joodse voetballers gespeeld, met Daniël de Ridder, vertrokken in 2005, als laatste.


Bromet belichtte het fenomeen van beide kanten. Hij sprak onder anderen met een rabbijn, Joodse supporters, fans die het normaal vinden om 'Jood' te roepen, voetballer Daniël de Ridder en oud-teammanager van Ajax David Endt. De interviews versneed hij met supporters die 'Joden' scanderen.


Waarom noemen Ajax-supporters zich Joden?

'Dat komt door de geschiedenis. Ajax heeft meerdere Joodse bestuurders gehad en had voor de oorlog relatief veel Joodse supporters. Het aantal voetballers met een Joodse afkomst is nooit groter geweest dan andere Amsterdamse clubs. Toch had Ajax een Joods imago. Tegenstanders zijn daarop ingesprongen en gingen Ajacieden Joden noemen. Toen hebben de Ajax-supporters gezegd: dan zijn we dat ook. Maar de meesten zijn dat natuurlijk helemaal niet. Dat was voor mij ook aanleiding om de film te maken. Het intrigreerde mij dat mensen claimen Joods te zijn terwijl ze er niets mee te maken hebben.'


Komt het voort uit domheid?

'Het heeft wel iets dommigs. Het slaat eigenlijk helemaal nergens op. Maar als je het daaruit wil verklaren, kom je er niet, want ook niet-domme mensen doen eraan mee.'


Hoe verklaart u het dan?

'Voor Ajax-supporters is het een bindend element. Ze gaan eens in de zoveel tijd als Ajax speelt helemaal los. Het roepen van 'Joden' hoort daar dan kennelijk bij. Ze betreden een andere werkelijkheid. Een bepaalde categorie mensen heeft daar behoefte aan. Je ziet het vaker bij dergelijke massahysterie. Dat zit blijkbaar in de menselijke genen ingebakken.'


Uw vader was Joods en verloor veel familie in de oorlog. Kwetst het u persoonlijk?

'Aanvankelijk niet. Mensen noemen zich zelf wel vaker iets wat ze niet zijn. Kennedy zei ooit: ich bin ein Berliner. 'Jood' is in feite ook maar een woord. Maar dat veranderde toen de film af was en ik hem terugkeek. Ik kreeg toch een ongemakkelijk gevoel van al die supporters die zo vaak en achteloos 'Joden' roepen.'


Hanneke Groenteman, Ajax-supporter en Joods, spreekt in de film van een open zenuw. Kunt u dat begrijpen?

'Zelf heb ik die open zenuw niet, maar ik kan me er wel in verplaatsen. Dat komt door de verschrikkingen die Joden hebben meegemaakt in de oorlog. Het is een volk dat beschadigd is. De naam 'Jood' heeft een grotere lading en ligt gevoelig. Daar houden supporters geen rekening mee.'


Wilt u met de documentaire het gedrag van supporters veranderen?

'Ik heb de film daarom niet gemaakt. Maar het kan nooit kwaad als je mensen stimuleert hun hersens te gebruiken. Ik wil het probleem laten zien. Dat is mijn taak als documentairemaker. Mensen er kennis van te laten nemen. Ik ga niet zeggen wat ze ervan moeten vinden, maar ik zou het mooi vinden als er een groep supporters in het geweer komt. Of er gebeurt helemaal niets, dat kan ook.'


Ziet u heil in een verbod?

'Ik denk dat verbieden, zoals sommigen willen, weinig zin heeft. Bij ADO Den Haag hebben ze spreekkoren bestreden met allerlei moderne technieken. Zo observeren ze individuele supporters met camera's. Maar 'Joden' roepen is niet antisemitisch. Juridisch gezien heb je geen poot om op te staan. Jezelf Jood noemen is niet antisemitisch. En moet je Belgische vlaggen wel toestaan als je Israëlische vlaggen uit het stadion bant? Het komt ook voort uit een soort dwarsigheid. In die zin wakker je het alleen maar aan.'


Moet er dan niets gebeuren?

'Ik zou er wel voor zijn dat Ajax een reclamebureau inhuurt om supporters ervan bewust te maken dat het kwetsend kan zijn. Dat zou ik een goede maatregel vinden. En dan hopen dat het doorsijpelt bij mensen met verstand en het fenomeen een stille dood sterft. Maar ik betwijfel het. Voetbal en slecht gedrag zijn bijna synoniem geworden. Op het veld zie je de meest verschrikkelijke mishandelingen. Daar wordt altijd heel luchtig over gedaan.'


Journalist Willemijn Francissen spreekt in de film over de kick van het voetbalstadion. Dat je je even verliest in onredelijkheid en één wordt met een voorheen onbekende groep mensen? Beleefde u dat ook zo?

'Ik kan me er iets bij voorstellen, maar ik moet zeggen dat ik mensenmassa's vaak beangstigend vind. Er bestaat altijd het gevaar dat de vlam in de pan slaat. Mensen voelen zich samen sterk en gaan dingen doen die ze anders niet zouden doen. Je verliest jezelf. Dat zie je de laatste tijd ook in Egypte, hoe ze elkaar opfokken. Ik voel me ook niet op mijn gemak in een vol stadion, ook vanwege mijn hoogtevrees. Ik denk altijd: hier kunnen de grootste ongelukken gebeuren.'


Heeft u eigenlijk iets met voetbal en Ajax?

'Ik kijk weleens voetbal op televisie, maar ik steun geen club. Ik vind het eigenlijk wel leuk als Ajax verliest. Het is zo'n arrogante club. Het bestuur was niet aanspreekbaar en verleende nauwelijks medewerking aan de film. De enige die wilde meedoen was David Endt, inmiddels ex-teammanager. Het Ajax-bestuur praat er alleen over en onderneemt geen actie. Daarom vind ik het wel leuk als die arrogante mannetjes verslagen worden.'


Ajax! Joden! Amsterdam!, Nederland 2, zondag 14.00 uur.


BROMETS VOLGENDE?

'Een van de films die ik nu wil maken, gaat over dodelijke verkeersongelukken. En dan niet bekeken vanuit het slachtoffer, maar vanuit de dader. Wat doet het met je als je de dood van een ander op je geweten hebt? Hoe ga je verder met je leven? De financiering voor deze film is gedeeltelijk rond. Ik heb vertrouwen dat ik de rest van het geld ook rond krijg.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden