En ook weemoedigheid

De frase 'tussen droom en daad staan wetten in de weg en praktische bezwaren' is een vast onderdeel van het vaderlandse collectieve geheugen, en als binnenkort de inburgeringcursussen in eigen land een feit zijn zal menig schaapsherder in het Rifgebergte na gedane arbeid het gedicht 'Het Huwelijk' van Elsschot uit...

Doet hij dat, en emigreert hij vervolgens naar Nederland, dan zal hij merken dat het citaat meestal verkeerd gebruikt wordt. Want het gedicht gaat over een man die zich decennia verbijt over zijn vrouw, en dagdroomt. Datgene wat de man gedaan zou hebben als die praktische bezwaren er niet geweest waren, was niet zo fraai: zijn vrouw doodslaan.

Hij dacht: ik sla haar dood en steek het huis in brand.

Ik moet de schimmel van mijn stramme voeten wassen

en rennen door het vuur en door het water plassen

tot bij een ander lief in enig ander land.

Maar doodslaan deed hij niet, want tussen droom en daad

staan wetten in de weg en praktische bezwaren,

en ook weemoedigheid, die niemand kan verklaren,

en die des avonds komt, wanneer men slapen gaat.

Ik herinner me uit de jaren tachtig een lesbisch collectief in Leiden dat zich afficheerde met 'Tussen droom en daad', totdat een van de leden het gedicht ging lezen en opmerkte dat het eigenlijk geerpreteerd kon worden als het verheerlijken van geweld tegen vrouwen, en toen hebben ze nieuwe T-shirts laten drukken.

De jaren zeventig en vroege tachtig waren de tijden van de linkse ideologie. Er zijn planken vol geschreven over de overgang van de praktische sociaal-democratie van Willem Drees naar de wereldverbeteraars van Nieuw-Links, maar een van de belangrijke factoren is beslist de instroom van de tweede generatie doorbraaksocialisten. Ik herinner me een geiteerde oude arbeider die hen aanduidde als 'gefloepte christenen', en dan doelde hij onder meer op Bas de Gaay Fortman bij de PPR en Joop den Uyl bij de PvdA. (Mijn ouders waren ook van deze categorie, ze waren via de oecumenische beweging in de katholieke kerk bij de PPR en de PvdA uitgekomen.) Die doorbraaksocialisten zochten het nieuwe Jeruzalem in de politiek, en konden met droge ogen beweren dat die socialistische wereld er kwam (vuistje op tafel: Er kwam!), te beginnen natuurlijk in Nederland.

Het standaardpatroon van de politieke discussie was dat linkse mensen dingen wilden vanuit hun ideologische bevlogenheid, en dat rechtse mensen (die zich niet rechts wilden noemen, dat deed denken aan Hitler, maar liever mensen van het midden) betoogden dat het niet kon. Want tussen de droom van een kernwapenvrije wereld, van een gelijke inkomensverdeling, van een wereld zonder honger en oorlog, en de werkelijkheid stonden allerlei praktische bezwaren, zo viel te horen uit de monden van de bazen, bestuurders, directeuren, grijze muizen.

Dus links was ideologisch, rechts pragmatisch. Links wilde van alles van bovenaf opleggen, rechts legde geduldig uit waarom dat niet kon. Plansocialisten tegen Realpolitiker, blauwdruk tegen pragmatisme.

De rollen zijn nu precies omgekeerd. Rechts is ideologisch bevlogen, wil van alles, ('eigen vrntwordlijkheid', zoals premier Balkenende dat zo mooi kan zeggen), en links (het gezag, de ambtenaren, de bestuurders, de uitvoerders, de mensen van de praktijk) wijst op de praktische bezwaren.

In dat patroon past het ontslag van twee gevangenisdirecteuren die problemen hadden met twee op een cel. Het Kamerdebat ging geheel over de vraag of het moest kunnen dat een ambtenaar met een eigen mening kwam, maar niet over de vraag of die mening klopte. Het is een typerend voorbeeld. De politieke ideologie is: we zijn altijd te soft geweest met misdadigers, het is geen Hilton, dus twee op een cel. De emotie die hieronder ligt is authentiek en eerlijk en begrijpelijk, net als destijds die van degenen die het oneerlijk vonden dat er honger was in onze rijke wereld, en dat de aarde zeshonderd keer door kernbommen verwoest kon worden.

Het gevoelen nu is: als mijn bejaarde oma met twee op een kamer moet liggen in haar verzorgingstehuis, waarom zouden boeven dan een kamer apart moeten hebben?

En de bezwaren van de andere kant zijn niet dat gevangenen het wverdienen om lekker apart te liggen, maar dat het personeel het dan niet aankan, dat de inrichting er niet voor gemaakt is, dat de veiligheid in het geding komt, dat de reclassering dan niet werkt, et cetera. Wetten en praktische bezwaren. Idem voor de drastische maatregelen om de volgmigratie te beperken, om inburgering af te dwingen, etnische groepen te spreiden. Rechtse ideologie, linkse praktische bezwaren.

Het is grappig hoe zo'n patroon in korte tijd in zijn tegendeel kan verkeren.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden