En ook Ad Melkert zag het licht

Intelligent investeren die meevallers, was altijd het credo van Ad Melkert. Dus vanwaar zijn pleidooi voor vervroegde aflossing van de staatsschuld, vroegen ook zijn PvdA-collega's zich af....

Donderdagavond laat vroeg PvdA-fractieleider Ad Melkert het kabinet nog even om een 'koopkrachtplaatje' en als één man schoten de bewindslieden Zalm, Vermeend en Bos overeind om hem op zijn wenken te bedienen. 'Het is wel duidelijk wie hier de lakens uitdeelt', merkte oppositieleider Jaap De Hoop Scheffer op.

Het was bijna het enige punt dat de CDA-leider scoorde tijdens de belangrijkste politieke beschouwingen van het jaar. De oppositie kon bij de behandeling van de begroting voor 2001 geen potten breken. Dat was ook moeilijk bij het prijzenfestival dat Paars II voor de Kamer had georganiseerd.

Kok maakte zich een beetje boos over de gratuite kritiek van CDA, GroenLinks en de SP. Zevenenhalf miljard extra zet het kabinet in, dan wil het niet graag horen dat de wachtlijsten stijgen en de scholen verslonzen.

De Hoop Scheffer had het goed gezien. Niet Kok of de altijd glunderende Zalm, maar Melkert was met afstand man of the match. Hij was feller in de verdediging van dit kabinetsbeleid dan de ministers. De aflossing van de staatsschuld heeft ook bij Melkert, zo maakte hij duidelijk, de hoogste prioriteit.

Dat was opmerkelijk. Had de PvdA-fractie onder Melkerts leiding niet steeds bij hoog en laag beweerd dat 'intelligent investeren' - met name in onderwijs en gezondheidszorg - veel beter was dan snelle aflossing van de staatsschuld? In april presenteerde Melkert nog een wensenlijst van negen miljard gulden aan permanente investeringen en 16 miljard aan eenmalige uitgaven.

Maar dat was een halfjaar geleden. Nu hebben na Wim Kok en zijn kabinet ook Melkert en zijn fractie, om in VVD-termen te spreken, 'het licht gezien': om 's lands financiën op orde te brengen, moet de staatsschuld weg.

Hoe is het zo gekomen?

De eerste signalen dat de PvdA ging draaien, kwamen medio mei. Vier vooraanstaande economen in de partij die zich ergerden aan Melkerts 'weinig doordachte optelsom', schreven een boekje vol met een lofzang op het aflossen van de staatsschuld. De fractieleider had te weinig oog voor de vergrijzing, was hun klacht.

Een van hen, CPB-directeur Henk Don, was, niet toevallig, twee maanden later ook aanwezig bij de brainstormsessie waarin het kabinet zich 'met de benen op tafel' boog over de toekomst van het land. De laatste nog twijfelende PvdA-ministers zwichtten na de presentatie van Don en zijn collega Schnabel van het Sociaal en Cultureel Planbureau (SCP). Zij gaven indringend weer dat de vergrijzing reusachtige financiële problemen oplevert. Als in 2025 de staatsschuld niet is afgelost, kunnen de kosten van de vergrijzing niet meer zonder enorme belastingverhogingen worden opgebracht.

Kok hoefde niet meer te worden overtuigd. Hij had het probleem én de oplossing een jaar eerder geadopteerd. Zoals zijn grote voorbeeld Drees te boek staat als de man van de oudedagsvoorziening, zou Kok graag voortleven als de man die de basis legde voor de opvang van de 'grijze golf'.

De blakende economie had intussen ook Melkert op andere gedachten gebracht. Medio juni bleek dat hij met VVD-leider Dijkstal een geheim akkoord had gesloten om dit jaar en 2001 de staatsschuld versneld af te lossen. Zijn fractiegenoten moesten dat in de krant lezen en kwamen bijna in opstand. 'Zijn we gezwicht voor de VVD?', was het verwijt dat financieel specialist Ferd Crone naar het hoofd kreeg geslingerd.

Drie weken geleden, tijdens een fractieweekeinde in het Friese Koudum, kwamen ook de Kamerleden uiteindelijk tot inkeer. Opmerkelijk genoeg stelde Melkert daar als spreekbuis van de Kamerfractie nog wel dat de partij niet wilde afzien van extra investeringen in de publieke sector. Het leek een laatste stuiptrekking.

PvdA-strateeg en campagnemedewerker Hans Anker, die in de VS werkt, liet de PvdA-fractie in Koudum zien hoe de Democratische presidentskandidaat Al Gore de staatsschuld tot campagnethema heeft gemaakt. Verkiezingsonderzoek wees uit dat deze degelijkheid niet botst met zijn sociale imago. Anker hield de Kamerleden voor dat aflossing van de staatsschuld het ook bij de Nederlandse kiezer goed zou doen: 'Saai, maar verstandig.'

Dat brak de weerstand. Dat een werkgroep van topambtenaren, met wederom Don in de gelederen, twee weken geleden ook dringend adviseerde de staatsschuld binnen 25 jaar af te lossen, was bijna niet meer nodig. In het fractiebestuur ging de week daarop het roer definitief om. De fractie sputterde nog wat tegen, maar gaf uiteindelijk toch haar fiat. Een historische draai was voltooid.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden