En nog zweeft de Caudillo over het land

Españoles, Franco ha muerto! Zondag is het precies dertig jaar geleden dat een hevig ontdane premier Arias Navarro op radio en televisie het overlijden van de Spaanse generalisimo bekendmaakte....

De gemengde reacties typeerden de scheiding van Spanje. De scheidingtussen voor- en tegenstanders van Francisco Franco Bahamonde. Zij dierouwden om de dood van de kleine leider die ruim 36 jaar als een strengevader zijn stempel op Spanje drukte. En zij die dolgelukkig het eindebegroetten van de gehate dictator die met ijzeren hand het land regeerde.

De scheiding was terug te voeren op de Spaanse Burgeroorlog. De bloedige- door Franco in juli 1936 geïnitieerde - strijd tussen rechtsenationalisten en linkse republikeinen die meer dan een half miljoenSpanjaarden het leven kostte en evenzoveel landgenoten in ballingschapdreef. En Spanje ook na het zwijgen van de wapens in april 1939 decennialang in een schizofreen land van overwinnaars en overwonnenen verdeelde.

Lang bleven deze zogeheten Dos Españas onbesproken. Onder Franco wasdiscussie over de Twee Spanjes niet gewenst. Eén Spanje, één natie,onder leiding van de door God zelf aangestelde El Caudillo was het devies.Wie anders dacht of voelde zweeg wijselijk. Anders wachtte een celstraf,een psychiatrische inrichting of een vuurpeloton - net als voorcommunisten, joden, vrijmetselaars, homoseksuelen en andere 'vijanden vande staat'.

Maar ook na de dood van de 82-jarige Franco bleek het oprakelen van deSpaanse Burgeroorlog en de donkere periode erna niet opportuun. Spanjeverlangde naar een snelle en vreedzame transitie van dictatuur naardemocratie. En daarbij paste niet het plaatsen van kritische kanttekeningenbij het recente pijnlijke verleden.

Dus keken de Spanjaarden vooruit. De eerste democratische verkiezingenwaren in juni 1977 een feit. De Spaanse Grondwet volgde ruim een jaarlater. Intussen ontpopte koning Juan Carlos - door Franco zelf als zijnopvolger aangewezen - zich als een vorst voor alle Spanjaarden.

En zo verdween Franco lange tijd naar de achtergrond. Geen Spanjaard diehardop vragen stelde over diens beeltenis op Spaanse peseta-munten, diensnaam op Spaanse straten en pleinen en diens politieke erfgenamen op hogeposten.

Slechts een keer per jaar dook zijn naam prominent op: als tienduizendenaanhangers op zijn sterfdag op bedevaart gingen naar zijn imposantegraftombe in de Valle de los Caidos, vijftig kilometer buiten Madrid.

Ook zondag zullen ze weer massaal naar de Vallei der Gevallenen trekken.Nostalgische leuzen roepen bij het 150 meter hoge kruis. Een mis opdragenin de grote kathedraal diep in de berg.

En net als in voorgaande jaren zal met geen woord over detwintigduizend republikeinen worden gerept die er ook een laatsterustplaats hebben. Of over de twaalfduizend dwangarbeiders die hier opbevel van Franco tussen 1940 en 1959 aan Europa's grootste praalgrafbouwden.

Toch kan de dertigste herdenking van Franco-adepten in Valle de losCaidos misschien ook de laatste blijken te zijn. Veel Spanjaarden halenniet langer de schouders op bij deze jaarlijkse confrontatie met hetverleden. En ook jongere generaties zetten steeds vaker kanttekeningen bijhet stilzwijgen om dit stuk historie.

Over de achthonderd massagraven bijvoorbeeld die naar schatting nog 30duizend anonieme (Franco) slachtoffers herbergen tot een specialeregeringscommissie besluit of zij in ere moeten worden hersteld. Eenbesluit dat meermaals is uitgesteld en bekritiseerd.

En zo hangt de schaduw van Franco opnieuw over het land. Staan de TweeSpanjes weer tegenover elkaar. In een poging alsnog hun gelijk te halen.Of het nou de toekomst van de Vallei der Gevallenen gaat, de massagravenof het lot van de laatste Franco-standbeelden.

Groot was de commotie toen in maart het grote ruiterstandbeeld vanFranco 's nachts uit het centrum van Madrid werd verwijderd. Maar de wekenerna volgden er meer. Gesteund door een wet van premier Zapatero - van wiezelf een grootvader bij Leon werd gefusilleerd. Twee beelden zijn er nu nogmaar over; in Santander en Melilla. Het eerste wijkt binnenkort voor eenparkeerterrein. Het laatste keerde juist deze week onder grotemediabelangstelling terug op straat.

Moet dat ook verdwijnen? Het lijkt net zo onwenselijk als het dichtlaten van de massagraven. Het wordt tijd dat het Franco-tijdperk zijngeheimen prijsgeeft. Opdat de Spanjaarden eindelijk de periode afsluiten.Opdat ze eindelijk kunnen zeggen: Franco ha muerto.

Iñaki Oñorbe Genovesi

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden