En er was weer licht

Waar veel steden slechts flirten met design, innovatie en technologie, is het Eindhoven gelukt echt een doorbraak teweeg te brengen. Hoe heeft de stad dat geflikt?

Decennialang was Eindhoven een echte industriestad, met Philips als economisch, sociaal en maatschappelijk middelpunt. Maar tegenwoordig etaleert de vijfde stad van Nederland zich nadrukkelijk als designstad. Beter nog: als stad van design, technologie en innovatie - twee jaar geleden nog uitgeroepen tot slimste stad/regio ter wereld.


Vooral sinds de eeuwwisseling heeft zich een opmerkelijke metamorfose voorgedaan, die door sommigen wel het 'wonder van Eindhoven' wordt genoemd. Want waar veel steden flirten met design en technologie, is het Eindhoven gelukt een echte doorbraak te bewerkstelligen.


'De jaren negentig waren desastreus, met het faillissement van DAF en de massa-ontslagen bij Philips', zegt wethouder Mary-Ann Schreurs (D66) van Cultuur en Innovatie. 'Maar nu zijn we weer on top of the world. De mensen komen naar Eindhoven omdat het spannend is, omdat ze worden verleid door alles wat hier gebeurt.'


Hoe heeft de stad van de 'boeren', zoals de geuzennaam luidt die de supporters op de tribune van PSV zichzelf toedichten, dat geflikt? Volgens Schreurs heeft de gemeente na de malaise bij de traditionele industrieën vol ingezet op technologische en creatieve sectoren, verenigd onder de noemer Brainport Eindhoven.


Aan de zuidrand verscheen de High Tech Campus, het paradepaardje van de kenniseconomie, onlangs nog voor 425 miljoen euro gekocht door investeerder Marcel Boekhoorn. Even verderop langs de snelweg floreert ASML, de grootste fabrikant van superingewikkelde microchipmachines ter wereld. Philips verplaatste het hoofdkantoor weliswaar naar Amsterdam, en sloot diverse traditionele fabrieken in de stad, maar investeerde fors in slimme producten voor de gezondheidszorg.


Bij die ontwikkeling gingen ook ontwerpers een grotere rol spelen. Schreurs: 'Design heeft een trendy kant, maar ook een economische en maatschappelijke: dingen maken die in een behoefte voorzien en ideaal zijn voor de eindgebruiker.'


'Als je mensen vraagt hoe een probleem kan worden opgelost, opperen ze altijd oplossingen die ze gewend zijn. Ontwerpers geven andersoortige oplossingen. Dat zie je in de zorg, zoals een matje naast het ziekenhuisbed waarbij een belletje afgaat als iemand erop gaat staan. Of verlichting in de openbare ruimte die pas gaat branden als iemand langs fietst.'


De Design Academy zetelt al geruime tijd in de Witte Dame, een voormalige Philipsfabriek. De Dutch Design Week, elk jaar in oktober, is de afgelopen jaren almaar groter en belangrijker geworden. Daarbij speelt ook een rol dat de uitreiking van de Dutch Design Awards werd verplaatst van Amsterdam naar Eindhoven. Bij de laatste editie in 2012 trok de designweek 200 duizend bezoekers.


De laatste jaren maakt ook een nieuw festijn steeds meer furore, dat de oude industriële traditie van het 'Philips-lempke' koppelt aan de nieuwe stromingen van design en technologie: het lichtfestival Glow. Vorig jaar trok dat 450 duizend bezoekers.


Een ander ijkpunt is de invulling van grote binnenstedelijke terreinen met verlaten Philips-gebouwen. Vooral de stedelijke ontwikkeling van Strijp-S, een terrein van 27 hectare dat vroeger de 'verboden stad' werd genoemd, wordt het visitekaartje van de designstad. De oude Philips-gebouwen, zoals het NatLab en Klokgebouw, huisvesten niet alleen een keur aan creatieve bedrijfjes, maar ook cultuurinstellingen (zoals binnenkort filmtheater Plaza Futura), woonlofts en hippe restaurants (Radio Royaal, in de voormalige machinekamer van de Philips-fabrieken).


'Het is een enorm levendige wijk, met een mooie mix van stedelijk wonen en creatief werken', aldus Schreurs. 'Dit wordt echt het nieuwe stadshart van Eindhoven, naast het bestaande centrum bij het station. Je ziet ook dat het mensen aantrekt en bindt. Vroeger vertrokken veel ontwerpers na hun studie naar de Randstad, tegenwoordig vestigen ze zich op Strijp-S.'


Op een belendend bedrijfsterrein, Strijp- R, is kunstenaar en sloophoutmeubelmaker Piet Hein Eek neergestreken. Schreurs: 'Dat is hartstikke belangrijk geweest. Eerst was het plan om de fabrieken af te breken en er woningen te bouwen. Maar de ontwikkelaar besloot om ruimte te creëren voor Piet Hein in een bestaand gebouw. Dat is veel levendiger: nieuwe activiteiten en woningbouw met restanten van het verleden. En supercreatief.'


Eindhoven zit in een flow die nauwelijks gestuit lijkt te worden door de economische crisis. De kandidatuur voor de Culturele Hoofdstad van Europa 2018 moet een extra stimulans geven. De gemeente heeft daar, ondanks de bezuinigingsgolf, 10 miljoen euro voor uitgetrokken. De andere vier Brabantse steden dragen eveneens elk 10 miljoen bij, en de provincie Noord-Brabant zelfs 50 miljoen euro.


Daarmee is BrabantStad, zoals het samenwerkingsverband heet, bereid verreweg het grootste bedrag te spenderen aan het cultuurproject. De twee andere overgebleven kandidaten Leeuwarden en Maastricht zijn veel bescheidener. Volgens Schreurs past het in de ontwikkeling van Eindhoven tot design- en technologiestad. Strijp-S gaat in Eindhoven een hoofdrol vervullen tijdens 'CH2018'.


Er was kritiek, onder meer in de gemeenteraad, dat de stad zo veel geld uit wilde geven aan CH2018 en tegelijk enkele bibliotheken in de wijken sloot wegens de bezuinigingen. Die zaken zijn niet te vergelijken, meent de werhouder. 'Bibliotheken gaan dicht in deze vorm, die eigenlijk niet meer van deze tijd is. We gaan het bevorderen van lezen en het verwerven van informatie anders organiseren, via scholen en internet. Daarnaast moeten de investeringen in CH2018 niet louter als cultuuruitgaven worden gezien. Het zijn vooral ook investeringen in een duurzame ontwikkeling van design- en technologiestad Eindhoven.'


Extra: Oude keramiekfabriek

Ook ontwerper Piet Hein Eek heeft zijn intrek genomen in Eindhoven. Na jarenlang zijn meubels te hebben vervaardigd en verkocht vanuit een oude loods in Geldrop, betrok de ontwerper - vooral beroemd geworden met zijn sloophouten meubels - eind 2010 een oude keramiekfabriek van Philips op het terrein Strijp-R. Daar zijn nu een grote showroom gevestigd, een winkel, een galerie en zelfs een restaurant - door Eek ingericht en door zijn team bestierd.


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden