'En dit, waarde kameraden, is nog maar kinderspel'

IN 1964, HET JAAR dat Vsevolod Tarasevitsj de foto Het Duel maakte op de Universiteit van Moskou, verkeerde de Koude Oorlog tussen de Sovjet-Unie en het Westen in een slepend stadium....

De wapens zwegen, de strijd met het Westen werd gevoerd op andere fronten. De twee partijen bouwden aan reusachtige militaire arsenalen en richtten meer en meer atoomraketten op elkaars grondgebied. Ook op technologisch gebied waren ze voortdurend bezig elkaar te overtroeven.

Krantenberichten uit die dagen maken gewag van die strijd om de technologische hegemonie. Uit een bericht blijkt dat de Sovjet-Unie vermoedde dat de Verenigde Staten door middel van klimaatbeïnvloeding Rusland wilden straffen met een nieuwe, door mensenhand veroorzaakte ijstijd. En ook beschuldigde de USSR Amerika ervan door klimatologische oorlogsvoering grote delen van het land te willen laten verdrogen. Een Amerikaanse reactie op de beschuldigingen is nergens terug te vinden.

Op een voorpagina van de Volkskrant uit oktober 1964 staat een satellietfoto waarop het Middellandse-Zeegebied is te zien. Het was de eerste foto die door de pas gelanceerde Amerikaanse waarnemingssatelliet Nimbus A was gemaakt - op een hoogte van negenhonderd kilometer.

Een elektrotechnicus van de Rijks Verdedigings Organisatie RVO/TNO wist de signalen die de satelliet naar de aarde zond eenvoudig te 'vertalen' naar een fotobeeld. Grootmoedig stond hij het spectaculaire resultaat van zijn inspanningen af aan de media, en vermeldde erbij dat het KNMI in De Bilt desgewenst vanwege het meteorologisch belang ook naar de foto's mocht komen kijken. Enkele dagen later meldde de krant dat de Binnenlandse Veiligheids Dienst een onderzoek instelde naar de kwestie. RVO/TNO zou door de openbaarmaking van de foto strategische belangen hebben geschaad.

In de wedloop om het heelal had de Sovjet-Unie nog een voorsprong, sinds Joeri Gagarin in 1961 als eerste mens een baan rond de aarde had beschreven. Drie jaar later bewees de USSR opnieuw haar superioriteit. In oktober werd het ruimtevaartuig De Dageraad gelanceerd. De voornaamste verdienste van de expeditie was dat het voor het eerst lukte om niet één, maar drie kosmonauten tegelijk in de ruimte te brengen.

Op het Rode Plein in Moskou werd het succes uitbundig gevierd. Militairen wierpen hun petten in de lucht om uiting te geven aan hun vreugde. Chroesjtsjov sprak de kosmonauten in de ruimte persoonlijk toe, en besloot zijn felicitaties met: 'Tot weerziens kameraden, op aarde'. Maar toen het drietal in Moskou later een heldenontvangst werd bereid, heette niet Chroesjtsjov hen welkom maar Brezjnev.

In dat jaar van nationale trots, toen de Sovjet-Unie en de Vooruitgang nog synoniemen leken, toog fotograaf Tarasevitsj naar de Universiteit van Moskou, om een serie te maken over het grootse wetenschappelijke werk dat daar werd verricht. Het Duel maakt daarvan deel uit. We zien een zelfverzekerde docent leunen tegen een gigantisch schoolbord waarop hij een enorme berekening heeft uitgeschreven.

De bevolking van de Sovjet-Unie moet geïmponeerd zijn geweest door de foto, door de onnavolgbare getallen en symbolen en door de houding van de docent. Zijn gezicht en de gevouwen armen verraden wat hij denkt: 'En dit, waarde kameraden, is nog maar kinderspel'

Wás het werkelijk een staaltje van wetenschapsbeoefening dat hier voor de camera werd opgevoerd? Of staat er onzin, en moet de foto vooral gezien worden als een propagandamiddel, bedoeld om de minder geleerde Sovjet-burgers te imponeren?

Jos Engelen, directeur van het Onderzoekinstituut Hoge-energiefysica van de Universiteit van Amsterdam, bestudeerde de foto en liet zijn bevindingen per e-mail weten:

'Het golvend lijntje uitkomend bij een inkomende en uitgaande pijl op de derde regel zou doen vermoeden dat het hier om paarcreatie gaat: een foton ('lichtdeeltje') converteert in een electron en een positron (het anti-deeltje van het electron).

'Ik kan de berekening echter niet met dit proces in verband brengen. Wat ik zie is een algemeen quantummechanische berekening, die gebruik maakt van een techniek die we storingsrekening noemen. Het gebruikte formalisme is vrij algemeen van aard. De 'natuurkunde' die hier beschreven wordt zit verscholen in de grootheid die met het symbool V (de potentiaal) wordt aangegeven, en daar zien we verder geen specificatie van.

'Overigens maakt dit formalisme tegenwoordig (en al tientallen jaren) deel uit van het standaard natuurkunde-curriculum van de algemene universiteiten. (En dat hopen we zo te houden!)'

Of er een duel is uitgevochten op het schoolbord van de Moskouse universiteit (en zo ja: welk duel) is dus niet meer te achterhalen. Tarasevitsj heeft in 1964 de toekomst met een oogstrelend en onoplosbaar raadsel opgescheept.

'Het Duel' is te zien op de expositie La Photographie Soviètique, miroir de son temps, t/m 14 februari in Pavillon des Arts, Rue Rambuteau 101, Parijs.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden