En de winnaar is...

Komende week worden de winnaars van de Nobelprijzen 2013 bekendgemaakt. Het blijft een gok aan wie.

DE KANSHEBBERS

Peter Higgs, of toch weer niet?

Voor veel waarnemers is het de enige serieuze vraag die te stellen is over de wetenschappelijke Nobelprijzen 2013, die vanaf maandag bekend gemaakt zullen worden: Peter Higgs, of toch weer niet? De bedenker van het higgsdeeltje lijkt een gedoodverfd winnaar, maar er zijn complicaties. De vraag is eigenlijk vooral hoezeer het Nobelprijscomité dit jaar al zijn vingers durft te branden.


Higgs bedacht in 1964 het deeltje dat in 2012 door het CERN-laboratorium in Genève werd gevonden. Maar Higgs was lang niet de enige vader van de gedachte. In elk geval horen ook de Belgen François Englert en wijlen Robert Brout op de lijst. Maar eigenlijk zijn er nog wel vier of vijf theoretici die serieus aan het idee hebben bijgedragen, inclusief de Nederlander Gerard 't Hooft. En wat moet Stockholm met de duizenden experimentatoren bij CERN, als de regels bepalen dat er maximaal drie personen de prijs kunnen delen?


In de andere sectoren - medicijnen en chemie - lijken zulke pijnlijke afwegingen dit jaar niet echt aan de orde. Data-analist Thomson Reuters tipt in zijn jaarlijkse prognoses voor medicijnen de ontdekkers van autofagie, van dna-methylering of van het borstkankergen HER2/neu. Voor chemie worden de ontdekker van de mutageniteitstest genoemd, van dna-nanotechnologie en van de zogeheten click-reacties. Bureau Thomson voorspelde sinds 2002 liefst 27 Nobelprijswinnaars correct, zij het soms een paar jaar te vroeg.


De natuurkundeprijs zou volgens John Pendlebury van Thomson Reuters - een doorgewinterde Nobelprijs-watcher - ook kunnen gaan naar ontdekkers in 1995 van de eerste exoplaneten, Marcy, Mayor en Queloz. En anders naar Hideo Hosono, die in 2008 keramische supergeleiders maakte waarin toch ijzer voorkomt.


Maar als het dit jaar dan toch Higgs en Englert worden, is dat een halve eeuw na dato. Laat, zelfs voor Nobels doen.


DE RIVALEN

Joeri Milner, en andere critici

Het was natuurlijk geen toeval dat de Russisch-Amerikaanse multimiljonair Joeri Milner vorig jaar een dag na de uitreiking op 10 december van de Nobelprijzen zijn eigen miljoenen uitdeelde aan Stephen Hawking en aan een team van CERN.


Dat was nogal wat. In de eerste plaats zijn Milners Fundamental Physics Prize , Physics Frontier Prize en New Horizons Prize in geld veel royaler dan de Nobelprijzen: drie miljoen dollar in plaats van ongeveer één. Maar bovendien zijn Milners huisregels eigenlijk veel meer in lijn met het moderne wetenschapsbedrijf. Al was het maar omdat iedereen kandidaten mag nomineren in plaats van alleen genodigden.


Daarnaast is de jury altijd met naam en toenaam bekend. Bij de Nobelprijs speelt de selectie zich volledig achter gesloten deuren af, en worden nominaties hooguit een halve eeuw na dato bekend, als het archief geopend wordt.


Maar er is meer. Bij de Nobelprijs kunnen reglementair hooguit drie mensen de prijs delen, bij Milner desnoods hele teams zoals die in de moderne wetenschap steeds vaker voorkomen. Bovendien wordt de natuurkundeprijs snel na een ontdekking toegekend. Zelfs als het risico bestaat dat de vinding geen stand houdt. Milner honoreert om die reden ook theoretici met gewaagde hypothesen. De Nobelprijs wacht liever af, gemiddeld tegenwoordig wel 20 tot 25 jaar, om genante zeperds te vermijden.


Milner heeft inmiddels navolging en medestanders te over, voornamelijk uit kringen van nieuwe rijken uit de wereld van de ict en sociale media. Vooralsnog pakt Stockholm de handschoen en de roep om modernisering van de Nobelprijzen nog niet op. Het tegendeel lijkt zelfs het geval. Vorig jaar verlaagde het comité het prijsbedrag, vanwege de crisis die ook de beleggingen van Nobels nazaten treft. 'De waarde ligt in de prijs, niet het geldbedrag', hield Lars Heikensten van het Nobelprijs Comité dapper vol.


DE NEDERLANDERS

Goed genoeg, maar bescheiden

Dat hij niet in de lijstjes voorkomt, vindt de Delftse hoogleraar quantumfysica Leo Kouwenhoven nog steeds terecht. Op een chip in zijn lab creëerde hij een nieuwe materietoestand, die tot dan alleen op papier had bestaan: het majoranadeeltje, bizar genoeg zijn eigen antideeltje. Spectaculair wereldnieuws. Maar Kouwenhoven zelf was de eerste die, te midden van wereldwijde consternatie, volhield dat het bewijs echt nog stukken beter kon. En in april was de nominatietermijn voor 2012 trouwens toch al gesloten.


De laatste Nederlandse Nobelprijswinnaars zijn alweer van 1999: fysici 't Hooft en Veldman. Daarna is het niet alleen stil, maar is Nederlandse wetenschap van Nobelklasse niet zo makkelijk aan te wijzen. Een enkele naam viel op door andere grote prijzen, vooral in het nieuwe prijzencircuit. Maar bijvoorbeeld de Wolf Prize of de Tokyo Prize - vaak gezien als graadmeter voor Nobelwaardigheid - zijn al jaren niet voor Nederlanders. Alleen KNAW-president en stamcelexpert Hans Clevers kreeg onlangs nog de Heineken-prijs.


Wie worden dan wel genoemd? Laurens Molenkamp (Würzburg) vanwege die smak geld van Joeri Milners Physics Frontier Prize. Of Clevers (stamcellen) en oncoloog Titia de Lange (New York), die een nieuwe miljoenenprijs voor biowetenschappen binnenhaalden, ingesteld door steenrijke kringen rond Facebook en Google.


Wie weet levert een oude gedachtenkronkel van het Nobelprijscomité voor medicijnen een Nederlandse winnaar op. Tegenwoordig gaan de geneeskundeprijzen vooral naar biomedische topgeleerden. Maar in 1973 kreeg gedragsbioloog Niko Tinbergen (Oxford) de prijs. Omdat gedrag en fysiologie nauw verweven zijn. Zo is ook Frans de Waal kanshebber.


En anders is altijd Cees Nooteboom er nog. De schrijver doet alweer 50 tegen 1 bij Ladbrokes. Gevolgd door Herman Het diner Koch, 100 tegen 1. Net als 70 anderen.


NOBELPRIJSWEEK

De bekendmakingen van de Nobelprijzen volgen sinds mensenheugenis hetzelfde verloop. Op maandag rond half twaalf wordt de medicijnenprijs bekendgemaakt, op dinsdag de natuurkundeprijs, woensdag chemie. Op vrijdagochtend wordt de vredesprijs bekend. De aankondiging van de literatuurprijs wordt pas kort tevoren gepland, meestal op donderdag. De maandag erop volgt dan nog economie. Op 10 december worden alle prijzen uitgereikt in Stockholm en Oslo.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden