En de boer die telt zijn kikkers

Er worden verschillende methoden gehanteerd om boeren zelf de natuurwaarde van hun land te laten berekenen. De een telt nesten van tureluurs; de ander is druk met de inventarisatie van blaartrekkende boterbloemen en kikkerdril....

IN DE VENSTERBANK van de woonkeuken van Nieuw Oost Endt staan boeken over vogels. De staldeur van de boerderij staat altijd open zodat de zwaluw zijn nest in de koeienstal kan inrichten. Er is een border met talloze bloemen die vlinders aantrekken. En op het weiland zijn dit voorjaar voor het eerst vijf nesten van tureluurs gevonden, naast de 39 kievitsnesten en 7 nesten van de grutto.

Nieuw Oost Endt is de boerderij van Jan Kerkvliet. De melkveehouder doet aan 'agrarisch natuurbeheer' en minister Van Aartsen van Landbouw zou het liefst willen dat grote aantallen boeren hem nadoen. Kerkvliet is een voorloper. Al in de jaren tachtig kwamen vogelwachters in zijn wei naar nesten kijken. 'Ik was voor de andere boeren een soort Roel van Duijn met drie paar geitenwollen sokken aan.'

Het Centrum voor Landbouw en Milieu (CLM) heeft niet voor niets deze agrariër gevraagd voor een driejarig experiment met de 'natuurmeetlat'. Dit is een exacte, haast wetenschappelijke methode om natuur op de boederij in kaart te brengen: planten, broedvogels, zoogdieren, amfibieën, reptielen en dagvlinders.

Het in Utrecht gevestige CLM geeft de deelnemer een lijst met 199 plantensoorten. Kerkvliet moet op die lijst aantekenen hoeveel exemplaren er bij hem langs de slootkant groeien. De boer mag twee keer inventariseren omdat je vroege voorjaarsbloeiers hebt en zomerbloeiers. Hij telt er zeventien: de blaartrekkende boterbloem en de kruipende boterbloem, de dotterbloem, speenkruid, grasmuur, hondsdraf, paarse dovenetel, krabbescheer, moerasandoorn, moerasrolklaver, pinksterbloem, speerdistel, veldzuring, watergentiaan, waterzuring, wolfspoot en zwanebloem.

Kerkvliet vindt dat geen overweldigend resultaat. 'Maar dat komt omdat er op de lijst veel soorten staan die niet typisch zijn voor dit veenweidegebied. Er staan ook soorten op die vooral voorkomen op droge grond.'

Met de kikkers heeft hij meer geluk. Zoon Andries zoekt met zijn vriendje vaak de sloten af. Zij tellen de eiklompen en de grootte. Het dril van de groene kikker zit op de bodem van de sloot en is dus moeilijk te vinden. Maar ze ontdekten wel een kolonie rugstreeppadden in een zandhoop. 'Een heel ongebruikelijke plaats. We hebben er ook geen verklaring voor', zegt de agrariër.

Jolies Laméris, de vrouw des huizes, is wild van vlinders. Ze heeft door het uitzetten van de juiste planten de atalanta, de citroenvlinder en de dagpauwoog weten te lokken. Ook een witje laat zich zien tussen de brandnetels in een overhoek van het erf, maar die staat niet op de lijst van het CLM.

Het Centrum voor Landbouw en Milieu kent twee waarden toe, een ecologische waarde die de zeldzaamheid, populatie-omvang en de internationale betekenis aangeeft en een belevingswaarde. Hoge planten en struiken met kleurige bloemen en vruchten krijgen het hoogste waarderingscijfer bij de belevingswaarde. 'Sorry hoor, maar een boer maakt het weinig uit of een aalbes een belevingswaarde heeft van 58 of van 60', zegt Kerkvliet.

Hij houdt steeds in zijn achterhoofd dat de natuurmeetlat ook bruikbaar moet zijn voor boeren die minder natuurbelust zijn. 'Wat zouden mijn collega's ervan denken als ze de plantentelling volgens de spelregels van het CLM zouden verrichten.'

Een blaartrekkende boterbloem heeft een ecologische waarde van 3 en een belevingswaarde van 63. De planten worden per perceel gemeten. 'Ik heb 201 tot 500 blaartrekkende boterbloemen op perceel twee. Dan mag ik daarvan het gemiddelde opgeven, dus 350. Dat valt in klasse zeven. Klasse drie is bijvoorbeeld 6 tot 25 exemplaren met als gemiddelde 15. Al die gemiddelden tel je op. Dan kom ik uit op 1165 blaartrekkende boterbloemen. Voor de ecologische waarde vermenigvuldig je dit aantal met 3 en voor de belevingswaarde met 63. Ik zat uren te rekenen. Het moet toch mogelijk zijn om hiervoor een eenvoudig computerprogramma te ontwikkelen', vindt Kerkvliet.

Volgens hem moet het CLM de mollen van de lijst schrappen. Hun aantal zou corresponderen met het aantal molshopen. Dat is zeer arbitrair volgens kenners. Bovendien moet je boeren geen dieren laten tellen die zij als schadelijk ervaren, vindt Kerkvliet.

Drs. W. van Harmelen van de sectie Milieubiologie van de Rijksuniversiteit Leiden is een kenner op het gebied van weidevogel- en slootkantbeheer. Hij vindt de natuurmeetlat nogal gecompliceerd. 'Als je boeren wilt belonen voor hun natuurproductie dan moet het heel overzichtelijk blijven en de planten- en diersoorten moeten goed herkenbaar zijn.'

Van Harmelen werkt met een andere experiment voor weidevogels en daaraan doet Kerkvliet ook mee. 'Bij ons zijn weidevogels geluksvogels', staat er op het bord langs de weg. 'Je moet er een beetje ingroeien', zegt Kerkvliet. 'Dan raak je vertrouwd met de vogels en op het laatst krijg je er vreselijk veel schik in.'

Voor gevonden broedsels krijgt Kerkvliet een vergoeding van Van Harmelen, die op zijn beurt weer wordt gesubsidieerd door rijk en provincie. Een nest van een scholekster brengt 25 gulden op, dat van een kievit 50, een nest van de grutto levert 100 gulden op en dat van de zeldzamere tureluur 150 gulden.

Op de 22 hectare grasland werden 41 nesten gevonden en dat levert Kerkvliet dit jaar een vergoeding van 2050 gulden op. 'Dat is een leuke beloning voor de veertig uur werk die je eraan hebt.' Om te voorkomen dat boeren te enthousiaste cijfers opgeven over hun natuurproductie worden door zowel het CLM als door Milieubiologie regelmatig de opgaven van de boeren ter plekke gecontroleerd.

Kerkvliet heeft ook een vrijwilliger die zijn land afzoekt. Soms loopt de man voor de zaaimachine uit en als hij dan een nest tegenkomt, wordt het elders neergelegd waar al is gemaaid. Als het land in het voorjaar wordt bemest, wordt over de nesten een stalen hekwerk gespannen. De slangen schuiven daaroverheen zonder de nesten te beschadigen.

In 1992 werd op een perceel het nest van de zeldzame zomertaling gevonden, waarvoor een vergoeding van 250 gulden wordt verstrekt. Zeven van de negen eieren kwamen uit. 'Om het nest te beschermen, heb ik er schrikdraad omheen gespannen zodat de koeien het nest niet konden vertrappen. Van dit soort activiteiten staan collega-boeren vreemd te kijken. Zo veel inspanning voor een eend'

Een nest vinden van de tureluur komt haast niet voor. Zelfs ervaren vogelaars merken het kleine kuiltje in de grond zelden op. De tureluur schrikt heel gauw en vliegt dan weg nadat hij zijn nest heeft afgedekt met gras. Het was dat de vogel vlak voor Kerkvliets voeten wegvloog. 'Omdat ik het beest kennelijk overviel, had het zijn nest niet afgedekt. Zo ontdekte ik het. Dat geeft een kick.'

Milieubiologie heeft voor minister Van Aartsen een evaluatie opgesteld van alle beloningssystemen voor boeren die aan agrarisch natuurbeheer doen. Want niet alleen het rijk geeft subsidie, ook provincies, gemeenten en verschillende organisaties die zich op natuurbescherming richten. 'Er ontstaat een beetje wildgroei', vindt Van Harmelen.

Het evaluatierapport wordt begin september aangeboden. Volgens de bioloog kan de minister in 1998 een wettelijke regeling invoeren voor natuurproductie die aan de wirwar van experimenten een einde maakt.

Vanuit de boeren bekeken, is het begrijpelijk dat ze snel financiële middelen willen zien voor het instandhouden van natuur op boerenbedrijven. Ir. P. Terwan van het CLM vindt dat er van een wanverhouding sprake is. 'Nu gaat ruim 80 procent van het budget voor natuurontwikkeling naar organisaties als Staatsbosbeheer en Natuurmonumenten. Maar de boeren, die tweederde van de grond in handen hebben, krijgen maar 20 procent.'

Boeren maken regelmatig stampei over de regelzucht van de overheid als het gaat om de mestboekhouding. Waarom zouden ze dan wel willen cijferen voor het natuurbeheer? 'Omdat we hiervoor worden beloond', zegt Kerkvliet. 'Aankoop van een natuurgebied kost de overheid vijftigduizend gulden per hectare. Weidevogelbeheer in handen van de boeren is stukken goedkoper.'

Marieke Aarden

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden