En dan WHAM

In de Gelderse bossen bij Doorwerth zijn zo'n 130 muziekstudenten bijeen onder bezielende leiding van professionals als Reinbert de Leeuw en Philippe Herreweghe....

Zondagmiddag 13 uur.

Lonneke (17, viool, eerstejaars conservatorium, Den Haag) heeft gehoord dat hij soms gewoon iemand in het orkest aanwijst en in het bijzijn van iedereen zegt: 'Jij speelt vals.'

Rosa (zelfde leeftijd, lichting, plaats): 'Neuh, dat heeft hij vorig jaar helemaal niet gedaan.'

Hadewijch (dito): 'Ze zegt ook niet dat hij het per se vorig jaar heeft gedaan, maar dat hij soms heel hard uit de hoek kan komen.'

'En hij schijnt toch ook een beetje vaag te dirigeren? Dat je niet kunt zien waar de tel zit, zeg maar.'

Rosa weet het zo net nog niet. 'Hij is tijdens het dirigeren misschien wel veel meer met expressie bezig.' En ze gooit beide armen als serpentines in de lucht. 'Zoiets.'

Maar hard? Ze strekt de blote benen nog eens, knijpt haar ogen dicht tegen de brandende zon en trekt een voorlopige conclusie. 'Reinbert de Leeuw is niet echt een dirigent, meer een leider.'

Er waart bezorgdheid rond in de jeugdherberg in Doorwerth. Lonneke van Straalen, Hadewijch Hofland en Rosa Arnold zijn zich op het aangrenzende volleybalveldje tegelijkertijd aan het ontspannen en geestelijk aan het voorbereiden op hun eerste repetitie met Reinbert de Leeuw. Ze maken met zo'n 130 andere conservatoriumstudenten uit Nederland (en daarbuiten) deel uit van het Nationaal Jeugd Orkest dat tijdens de Summer Academy drie weken lang in de bossen bij Arnhem verblijft en zich uit de naad werkt om zo'n dertig stukken in te studeren voor het programma van de Gelderse Muziek Zomer.

Niet dat ze hun huiswerk niet hebben gedaan, of daartoe op z'n minst pogingen hebben ondernomen - met z'n drietjes de vioolpartij instuderen van Stravinsky's Vuurvogel zonder een orkest dat de gaten opvult, vergt wel heel veel voorstellingsvermogen (en de cd was te snel om bij te houden, zeggen Lonneke, Rosa en Hadewijch). Maar Shaker Loops van de Amerikaanse componist John Adams, het eerste stuk dat ze met De Leeuw onder de loep gaan nemen, werpt problemen op die pas aan het licht komen als het complete orkest samenkomt.

In de minimal music verschuiven haast identieke korte ritmische motieven van de ene orkestsectie naar de andere en vormen zo weer nieuwe patronen. Geen lichte kost voor een 17-jarige debutante.

Ja, er wordt veel van hen geëist, bevestigt de maestro zelf, die op het terras van het NJHC Youth Hostel is neergestreken en een shaggie draait. Hij geeft hoog op van de huidige opzet van de Summer Academy, die resulteert in meer diepgang, meer effect en meer rendement. 'Er is ruimte voor een componist in residence, we hebben coaches die de musici apart begeleiden, er zijn speciale projecten en de musici kunnen in diverse samenstellingen samenspelen', somt De Leeuw op.

Het Nationaal Jeugd Orkest ondernam al jaren een zomer- en een wintertournee, waarbij er ook in het buitenland werd gespeeld. Maar dat waren op den duur een soort verkapte schoolreisjes geworden. Daar moest dus iets anders voor in de plaats komen. Dit jaar wordt de Summer Academy, het zomeropleidingskamp voor conservatoriumstudenten, voor de tweede maal georganiseerd. Met als doel: 'jonge getalenteerde musici onder te dompelen in een veelheid aan muziek'.

Artistiek leider Reinbert de Leeuw heeft de academy losjes gemodelleerd naar het prestigieuze Tanglewoodfestival net buiten Boston Massachusetts, waar hij vijf opeenvolgende jaren artistiek leider contemporary music was. Tikje minder prestigieus weliswaar; en in Tanglewood wordt twee maanden lang gebuffeld. Maar de werkdruk is er in Doorwerth niet minder om. Elke dag repeteren groepjes in verschillende bezettingen van half tien 's ochtends tot tien uur 's avonds.

Een greep uit het 'contemporaine' programma: Schönbergs Kammersinfonie nr. 1, Louis Andriessens opera Writing to Vermeer en een masterclass met het Brodsky Kwartet. Specialist negentiende-eeuwse muziek Philippe Herreweghe buigt zich met de studenten over Beethovens Vioolromances en Mendelssohns Vierde Symfonie op authentieke instrumenten.

De Leeuws internationale status als toonaangevende dirigent op het gebied van de hedendaagse muziek is een belangrijke pijler van de academy. Het is zijn verdienste dat de Hongaarse Györgi Kurtág vorig jaar naar Nederland wilde komen als composer in residence. Dit jaar komt Louis Andriessen in Gelderland luisteren hoe Writing to Vermeer klinkt in de handen van jonge conservatoriumstudenten. Op De Leeuws uitnodiging zijn er ook drie Amerikaanse studenten overgekomen die deel uitmaken van het postgraduate New World Symphony Orchestra in Miami.

Zondagmiddag 15 uur.

Een ontspannen De Leeuw: 'Maak je maar geen zorgen. Ik zal het telkens duidelijk aangeven wanneer zich een verandering in het patroon voordoet.'

En een zucht van verlichting waait door wiskundelokaal 40 van het Dorenweerd College. Zijn stijl van dirigeren blijkt bovendien ook helemaal niet zo overdadig en expressief als werd gevreesd. Reinbert de Leeuw zet Adams' Shaker Loops in met een nadrukkelijk gebaar van 1-2-3-4.

Wanneer het nauwgezette mechaniek ontspoort, slaat de dirigent af, en legt uit - dat de muziek gebaseerd is op het eigenaardige gebruik van de Shakers-sekte, ergens in New England, om zichzelf in een religieuze extase te trillen. 'En erg belangrijk voor de celli, het is niet pa-ca-da maar PA-ca da...'

De Leeuw: 'Nog 'ns, from the top.'

En dan begint het weer van voren af aan. De eerste violen vangen aan met een zacht trillen dat de ruimte in een nerveuze gloed zet. Bassen erbij. 'Heel zachtjes. Alsof je al aan het meespelen was. Het is meer voelen dan horen.'

Het crescendo zwelt aan.

'En dan WHAM.'

Wiskundelokaal 40 is een kolkende massa strijkers geworden waarboven De Leeuw als het ware uitstijgt; zijn bovenlijf gebruikt hij als baton. 'Nu zijn we allemaal aan het schudden. NOW!'

'Viola's NOW! TAM, TAM, TAM.'

Orkestmanager Dominique Slegers woont de repetitie van Mendelssohns Vierde Symfonie bij met de 'EHBO-kit' op schoot: een doos met extra darmsnaren; die willen nog wel eens knappen. In het begin van de week wordt er nog met een repetitor gewerkt, later in de week zal oudemuziekspecialist Philippe Herreweghe het stokje overnemen. Mendelsohns 'Vierde' en Beethovens Vioolromances, met solist Alessandro Moccia, heeft hij onder beheer. Tot en met de strijkstokken aan toe, al het instrumentarium is negentiende-eeuws; zodat het soms lijkt alsof de contrabassen aan het figuurzagen zijn.

Volgens Herreweghe is bij jongeren de animo groot om negentiende-eeuwse op authentieke instrumenten te spelen. Terwijl oudere professionals nog steeds argwanend staan tegenover het gebruik van 'oude' instrumenten voor Beethoven, Brahms en Bruckner.

Herreweghe: 'Jongeren pikken het sneller op. Het is net als met talen leren. Als je achttien bent, gaat dat je ook veel makkelijker af.'

Voor Herreweghe is het een artistieke noodzaak dat orkesten zich specialiseren en zich toeleggen op het spelen van de muziek zoals de componist het bedoeld heeft. De vertolker staat veel te veel op de voorgrond ten koste van de componist. 'Zet ik een cd op van Glenn Gould, hoor ik geen Bach maar Glenn Gould.'

En ja, natuurlijk zal hij uitkijken naar talent dat in zijn eigen negentiende-eeuwse orkest L'Orchestre de Champs Élysees past.

Arjen Woudenberg (25, Amsterdams conservatorium laatste jaar) heeft twee weken de tijd gehad om zich te bekwamen op een negentiende-eeuwse klarinet. 'Ik heb als een gek zitten oefenen. Maar als je het echt goed wilt leren, moet je er de tijd voor nemen en het langzaam laten rijpen.'

Is Herrweghe's orkest misschien iets voor hem? 'Ik heb net een baan bij het Radio Filharmonisch gekregen.'

Zondagavond 23.30 uur

Daniël Kramer (27, afgestudeerd aan het conservatorium in Amsterdam) is tweede pianist en heeft een gele duim. Hij is bezig een uittreksel van de partituur van Writing to Vermeer in te kleuren: gele merkstift voor zijn partij, rood kleurpotlood voor de belangrijke details en grijs potlood voor de partituurnummers. Hij heeft een hekel aan tellen, en om zo'n hele partituur aan te slepen als solist, dat vindt hij ook een beetje raar.

Terwijl Daniël aan zijn secure werkje zit, maken aan de aangrenzende tafel slagwerkers en contrabassen elkaar in amicale sfeer uit voor rotte vis.

Blazer Piertje, geflankeerd door collegablazers: 'Ze hebben het altijd over seks, drinken veel, maar zijn wel gezellig.'

Myrte (viool) vindt slagwerkers wel leuk, maar ze weten niet wanneer ze moeten ophouden. Dat violisten een truttige reputatie hebben, dat is zo. Maar ten onrechte, vinden de violisten zelf. Waar iedereen het over eens schijnt te zijn: dat houtblazers saaie mutsen zijn. En er is niet één houtblazer om het tegen te spreken.

Orkestmanager Dominique houdt per definitie rekening met de 'natuurlijke' verschillen in geaardheid. 'Je kunt het die bedeesde Roemeense violistes niet aandoen om ze in dezelfde zaal te laten slapen als de koperblazers.'

Maar als viool en koper samenkomen, kunnen er prachtige dingen gebeuren. Dominique weet uit de overlevering van een lawaaiige liefdesgeschiedenis tussen een violiste en een tubaspeler tijdens een zomertournee. En dan waren er nog de kerstbomen in de douchecellen. De banken op de biljarttafels en het mysterie van de verdwenen prullenbakken (bleek het slagwerk verantwoordelijk voor).

Maar de blijmoedige levensinstelling van de koperblazers gaat wel gepaard met een ijzeren discipline. Dominique: 'Ook al zitten ze tot vijf uur aan de bar, de volgende dag staan ze om negen uur al in te spelen bij de fietsenrekken, en om tien uur zijn ze helemaal klaar voor de repetities.'

En niet iedereen is even goed bestand tegen de werkdruk. Dominique heeft een van de violistes geestelijk bijstand moeten verlenen. Lag met maagpijn in bed. 'Pure spanning. Veel te hard en te lang doorgestudeerd. De drang om te presteren is soms vreselijk groot.'

Maandagochtend 11 uur.

Daniël is tot twee uur 's nachts bezig geweest met zijn partituur en zit nu aan de koffie. Een deel van de slagwerkgroep zit op de kantinetafel te trommelen.

In het auditorium ernaast is een groepje violisten het Allegro voor vier strijkkwartetten van Van Bree aan het instuderen; ze komen vragen of de slagwerkers niet even voor publiek willen komen spelen. De sfeer is uiterst relaxed.

Het repetitieschema verloopt voorspoedig. Zelfs Schönbergs Kammersinfonie nr. 1, die vorig jaar van het programma werd gehaald, gaat goed. Zozeer zelfs dat Reinbert de Leeuw overweegt een Schönberg-repetitie te wijden aan Adams.

Oiseaux Exotiques van Messiaen - gaat ook fantastisch; de musici hebben vrij gekregen voor een repetitie. En ook de eerste violen mogen een 'sectierepetitie' Mendelssohn overslaan.

Bij de jeugdherberg besluit een deel van de blazerssectie van het 'Herreweghe-orkest' een fietstripje naar de Rijn te maken. In een omgeving waar de familie Von Trapp jaloers op zou worden, lijkt het wel vakantie.

Maar helemaal vrijblijvend wordt het niet. Als het heuvelafwaarts gaat en de benen van de trappers zwaaien, stijgt er spontaan een herkenbaar deuntje op. Het is het thema van Mendelssohns Vierde Symfonie.

Het Orkest van de 19e Eeuw van het Nationaal Jeugd Orkest speelt vrijdag om 20.15 uur Mendelssohns Ouverture 'Die Hebriden', Beethoven Romance nr.1 en nr.2 (solist Alessandro Moccia) en Mendelssohns Vierde Symfonie, in Musis Sacrum in Arnhem. Zaterdag 3 augustus 14.30 uur: muziek van Kreisler (Liebesleid), Strauss, Dvorák, etc. door het salonorkest o.l.v. Ernö Oláh in Musis Sacrum in Arnhem; 20.15 uur: Mendelssohn Ouverture 'Die Hebriden', Beethoven Romance nr.1 en nr.2 (solist: Alessandro Moccia), Mendelssohn Symfonie nr. 4 in de Vereeniging Nijmegen;zaterdag 3 augustus, 20.15 uur: muziek van Gabrieli, Britten, Barber en Parker door het koperensemble o.lv. Peter Masseur in de Ronde Weide, Park Sonsbeek in Arnhem. Zaterdag 3 augustus 20.15 uur: Stravinsky Concerto in E-flat 'Dumbarton Oaks', Adams Shaker Loops, Messiaen Oiseaux Exotiques (solist Daniël kramer), Schönberg Kammersinfonie nr. 1 door het Ensemble Contemporaine in de Gigant in Apeldoorn. www.njo.nl

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.